Vinna

Gott að hafa í huga
Lög og reglur um vinnu barna og unglinga
Vinna barna yngri en 15 ára
Vinna unglinga 15–17 ára
Vinnutími
Ráðningarsamningar
Launamenn/verktakar
Stéttarfélög
Skatt- og lífeyrisgreiðslur

Gott að hafa í huga

• Kynntu þér þær reglur sem gilda um vinnu barna og unglinga, t.d. um leyfilegan vinnutíma og hvíldartíma áður en þú sækir um vinnu. Sjá t.d. umfjöllun hér að neðan og á vef Vinnueftirlitsins. Ef þú ert í vafa hvort vinnustaður þinn uppfylli skilyrði laga skaltu hafa samband við Vinnueftirlitið eða stéttarfélagið þitt. 
• Kynntu þér réttindi þín á vinnumarkaði. Á www.rettindi.is er að finna grunnupplýsingar um vinnumarkaðinn, t.d. hvað er stéttarfélag, kjarasamningar, ráðningarsamningur, launaseðlar, greiðslur í lífeyrissjóð, laun vegna veikinda eða slysa, uppsagnarfrestur o.fl. Þar er jafnframt hægt að nálgast bækling sem heitir Láttu ekki plata þig og geymir hagnýtar upplýsingar um réttindi ungmenna á vinnumarkaðnum.
• Fáðu foreldra þína eða einhvern sem þú treystir til að fara yfir fyrstu launaseðlana þína og útskýra það sem þarf.
• Foreldrar/forsjáraðilar hafa eftirlitsskyldu með börnum sínum þegar þau fara á vinnumarkað enda þurfa þeir að samþykkja ráðningarsamninga barna sinna. 
• Vinnuveitendur eiga að tryggja börnum og unglingum öryggi og heilbrigði á vinnustað. Vinnuveitendur bera ríka eftirlits- og leiðbeiningaskyldu og ber þeim að kynna börnum á vinnumarkaði hugsanlega áhættu sem fylgir starfinu og viðeigandi öryggisatriði.

Lög og reglur um vinnu barna og unglinga
Um vinnu barna og unglinga undir 18 ára aldri gildir X. kafli laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerð um vinnu barna og unglinga. Lögin gilda þó ekki um tilfallandi vinnu eða vinnu sem varir skamman tíma inni á einkaheimilum eða í fjölskyldufyrirtækjum sem hvorki telst skaðleg né hættuleg ungmennum. 

Tilgangur laganna er tvíþættur. Annars vegar er þeim ætlað að koma í veg fyrir að börn eða unglingar gegni störfum sem reynst geta þeim hættuleg andlega sem líkamlega eða koma niður á menntun þeirra og þroska en hins vegar er þeim ætlað að ýta undir skynsamlega atvinnuþátttöku með því að gefa þeim kost á að stunda vinnu sem er í samræmi við líkamlegan og andlegan þroska þeirra. 

Í lögunum er ungmennum yngri en 18 ára skipt upp í tvo hópa, annars vegar börn yngri en 15 ára sem enn eru í skyldunámi og hins vegar unglinga sem náð hafa 15 ára aldri en eru undir 18 ára aldri og ekki lengur í skyldunámi.

Vinna barna yngri en 15 ára
Almenna reglan er sú að börn í skyldunámi má ekki ráða til vinnu. Víkja má frá því í eftirfarandi tilvikum:

• Börn má ráða til þátttöku í menningar- eða listviðburðum og íþrótta- eða auglýsingastarfsemi. Sá sem ræður börn sem ekki hafa náð 13 ára aldri skal afla leyfis frá Vinnueftirliti ríkisins áður en til ráðningar kemur.
• Börn sem eru 14 ára eða eldri má ráða til vinnu sem er hluti af fræðilegu eða verklegu námsfyrirkomulagi.
• Börn sem náð hafa 14 ára aldri má ráða til léttari starfa og börn sem náð hafa 13 ára aldri má ráða til léttari starfa í takmarkaðan stundafjölda, svo sem léttari garðyrkju- og þjónustustörf eða önnur hliðstæð störf.

Í IV. viðauka reglugerðar um vinnu barna og unglinga er listi yfir störf af léttara taginu sem 13 ára og eldri mega vinna.  Meðal þeirra er

• vinna í skólagörðum undir umsjón kennara,
• létt skrifstofustörf,
• létt fiskvinnslustörf án véla,
• sala dagblaða,
• létt verslunarstörf en þó ekki við afgreiðslukassa. 

Þetta er ekki tæmandi talning á störfum og er það Vinnueftirlitsins að meta hvort starf sé við hæfi barna yngri en 15 ára eða ekki. 

Dæmi um störf sem börn yngri en 15 ára mega ekki vinna eru:

• barnagæsla (nánar),
• afgreiðsla á kassa í verslun.

Einnig er mikilvægt að benda á að börn og unglingar undir 18 ára aldri mega ekki afgreiða tóbak og aðeins þeir sem náð hafa 20 ára aldri mega afgreiða áfengi.  Sérstakar undanþágur gilda um framreiðslunema.

Vinna unglinga 15–17 ára
Unglinga er almennt heimilt að ráða til vinnu nema um sé að ræða störf við eftirfarandi aðstæður:

• Vinnu sem líklega er ofvaxin líkamlegu eða andlegu atgervi þeirra.
• Vinnu sem líklega veldur varanlegu heilsutjóni.
• Vinnu þar sem hætta er á skaðlegri geislun.
• Vinnu þar sem fyrir hendi er slysahætta sem gera má ráð fyrir að börn og unglingar geti átti í erfiðleikum með að átta sig á eða forðast vegna andvaraleysis eða skorts á reynslu eða þjálfun.
• Vinnu sem felur í sér hættu fyrir heilsu þeirra vegna óvenjumikils kulda, hita, hávaða eða titrings.
• Vinnu þar sem hætta er á ofbeldi eða annarri sérstakri hættu, nema ungmennin starfi með fullorðnum.

Í reglugerð nr. 426/1999 um vinnu barna og unglinga er að finna í viðauka 1–3 lista yfir hættuleg tæki, verkefni, efni og störf þar sem óheimilt er að ráða unglinga í vinnu.

Vinnutími
Í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er fjallað um vinnutíma barna og unglinga og eru settar ákveðnar takmarkanir á hann. Takmarkanir miðast við virkan vinnutíma eða vinnustundir að frádregnum matar- og kaffitímum.

Almennar reglur um vinnutíma	Börn 13–14 ára	Börn 15 ára í skyldunámi	Unglingar 15–17 ára
Á starfstíma skóla	2 klst. á dag 12 klst. á viku	2 klst. á dag 12 klst. á viku	8 klst. á dag 40 klst. á viku
Utan starfstíma skóla	7 klst. á dag 35 klst. á viku	8 klst. á dag 40 klst. á viku	8 klst. á dag 40 klst. á viku
Vinna bönnuð	kl. 20-06	kl. 20-06	kl. 22-06
Hvíld	14 klst. á sólarhr. 2 dagar í viku	14 klst. á sólarhr. 2 dagar í viku	12 klst. á sólarhr. 2 dagar í viku

Í algerum undantekningartilvikum má víkja frá þessum ákvæðum og þá á sérstökum starfssviðum að því tilskildu að unglingar fái hæfilegan uppbótarhvíldartíma.  Vinnueftirlitið hefur eftirlit með lögunum og tekur á móti ábendingum um hugsanleg brot á þeim. 

Ráðningarsamningar
Milli launamanns og atvinnurekanda er alltaf í gildi ráðningarsamningur þar sem launamaður samþykkir að vinna fyrir atvinnurekandann sem á móti greiðir honum laun o.s.frv.  Þar sem samningar eru ekki formbundnir á Íslandi getur ráðningarsamningur verið jafnt munnlegur sem skriflegur.  Rétt er að benda á að öll sönnunaratriði eru mun auðveldari ef gerður hefur verið skriflegur ráðningarsamningur þar sem m.a. kemur fram hvenær viðkomandi hóf störf, hver launakjör hans eru o.s.frv.

Samþykki foreldra/forsjáraðila þarf til að ráðningarsamningur barns undir 18 ára aldri sé skuldbindandi fyrir barnið að fullu. Þessa skyldu má leiða af 76. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 en þar segir í 1. mgr. að löggerningar ólögráða manns, sem hann hafði ekki heimild til að gera, bindi hann ekki.

Sérstakar reglur gilda um ráðningarsamninga milli iðnnema og iðnfyrirtækis eða iðnmeistara.  Þær reglur er að finna í 28. gr. laga um framhaldsskóla nr. 92/2008 og reglugerð um vinnustaðanám og starfsþjálfun á vinnustað nr. 698/2009. Iðnmenntaskólar eiga að fylgjast með því að gerðir séu slíkir námssamningar og fulltrúi menntamálaráðherra staðfestir þá.  Menntamálaráðuneytið leggur til sérstök eyðublöð undir námssamninginn.  

Launamenn / verktakar
Mjög  mikilvægt er að skýrt komi fram hvernig ráðningarsambandi barns eða unglings og atvinnurekanda er háttað, þ.e. hvort barn eða unglingur sé launamaður eða verktaki, þar sem mjög ólíkar reglur gilda um þessa tvo flokka.  Réttarstaða verktaka er mjög ólík réttarstöðu launamanns. Eftirfarandi eru nokkur dæmi um þann mun sem er á réttarstöðunni:

• Verktakar njóta ekki þeirra lágmarkskjara sem samið er um á vinnumarkaði.
• Verktakar fá ekki laun fyrir viðurkennda frídaga.
• Verktakar fá ekki greitt orlof, desemberuppbót eða orlofsuppbót.
• Verktakar eiga ekki rétt á launum í veikindatilfellum og eru ekki slysatryggðir.
• Verktakar þurfa sjálfir að standa skil á 10% launa til lífeyrissjóðs.
• Af þessu má sjá að réttindi barna og unglinga eru mjög skert séu þau ráðin sem verktakar en ekki launamenn.

Stéttarfélög
Stéttarfélag er félag sem stofnað er í þeim tilgangi að gæta hagsmuna félagsmanna fyrst og fremst gagnvart atvinnurekendum.  Mjög mikilvægt er að börn og unglingar viti hvaða stéttarfélagið þau tilheyra og að dregið sé af launum þeirra félagsgjöld og staðið skil á þeim greiðslum til viðkomandi stéttarfélags.  Aðild að stéttarfélagi er mjög mikilvæg því ýmis fríðindi og styrkir fylgja slíkri aðild og eins er hægt að leita til stéttarfélaga með ýmis hagsmuna- og réttindamál sem upp geta komið.

Skatt- og lífeyrisgreiðslur
Sérstakar reglur gilda um skattgreiðslur barna 15 ára og yngri en þegar börn verða 16 ára greiða þau skatt eftir almennum reglum og byrja einnig að greiða í lífeyrissjóð.  Eftirfarandi reglur gilda um skatt- og lífeyrisgreiðslur barna og unglinga.

• Börn 15 ára og yngri greiða 6% tekjuskatt ef laun þeirra fara yfir ákveðið frítekjumark (rétt undir 100.000 kr.).  Er skatturinn talinn fram á skattskýrslu foreldra.
• Börn fá skattkort í byrjun þess árs sem þau verða 16 ára og fara að greiða skatta eftir sömu reglum og fullorðnir, þ.e. reiknuð er staðgreiðsla af launum og frá henni dreginn persónuafsláttur.
• Á vef ríkisskattstjóra undir liðnum skólavefur er að finna hagnýtar upplýsingar ásamt margvíslegum fróðleik fyrir 16 ára og eldri um skattgreiðslur, framtal, lífeyrissjóði, barna- og vaxtabætur o.fl.
• Börn byrja að greiða í lífeyrissjóð næstu mánaðarmót eftir 16 ára afmælisdaginn.