Kynferðisofbeldi

Ofbeldi gegn börnum kemur öllum við
Hvað er kynferðislegt ofbeldi?
Orðskýringar
Afleiðingar kynferðisofbeldis
Kynferðislegt ofbeldi er glæpur
Nánari upplýsingar og fróðleikur
Aðstoð og ráðgjöf í boði

Ofbeldi gegn börnum kemur öllum við
Í 28. gr. barnalaga segir: „Forsjá barns felur í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi“. Þetta þýðir að ekkert barn á að þurfa að þola ofbeldi, allra síst á heimili sínu. Friðhelgi heimilisins nær ekki til ofbeldis.

Hvað er kynferðislegt ofbeldi?
Fullorðið fólk á ekki að snerta börn ef börnunum finnst það óþægilegt. Kynferðisleg misnotkun á börnum er það þegar börn eru fengin til að taka þátt í kynferðislegu athæfi eða „leik“, með einhverjum sem hefur meiri völd eða er hærra settur en þau. Kynferðislegt ofbeldi birtist á margvíslegan hátt. Þeir sem fremja kynferðisafbrot gegn börnum tengjast yfirleitt fjölskyldu barnsins sem þeir misnota. Kynferðisleg misnotkun á barni getur átt sér stað innan fjölskyldu, frá hendi foreldris, stjúpforeldris, systkina eða annarra ættingja eða þá utan heimilis, frá hendi vinar, nágranna, barnfóstru, kennara eða ókunnugra.

Orðskýringar
Nauðgun, sifjaspell, barnaklám, kynferðisleg áreitni og vændi eru allt tegundir kynferðisofbeldis, sama hvort atburðurinn á sér stað einu sinni eða oftar.

• Nauðgun
  Samfarir án samþykkis er nauðgun. Þó að fórnarlambið geti ekki eða sé ekki í ástandi til að neita (t.d. vegna ofneyslu áfengis eða annarra vímuefna, þroska- eða reynsluleysis) þýðir það ekki að það sé réttlætanlegt að hafa við hana (hann) kynmök.
• Sifjaspell
  Sifjaspell er kynferðislegt atferli þar sem gerandi og þolandi eru tengdir trúnaðarböndum, eins og t.d. innan fjölskyldna, þar sem annar aðilinn er undir lögaldri og vill ekki slíkt atferli en er undirgefinn og háður ofbeldismanninum. Sifjaspell á sér oft stað inni á heimilum og yfirleitt leggur gerandinn mikla áherslu á að þolandinn megi alls ekki segja neinum frá ofbeldinu, sem oft er reyndar kallað öðrum fallegri nöfnum.
• Barnaklám
  Barnaklám er það nefnt þegar börn eru sýnd á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Barnaklám getur m.a. birst í kvikmyndum, á ljósmyndum eða sem myndskeið er sýna kynferðislegt ofbeldi á börnum. Ofbeldið heldur áfram þegar barnaklámi er dreift á Netinu eða það er vistað í tölvu. Frekari upplýsingar er að finna á vef Barnaheilla, www.barnaheill.is. Ef þú rekst á barnaklám á Netinu láttu þá vita hér á ábendinga- og fræðsluvef Barnaheilla eða með því að senda tölvupóst á abending@barnaheill.is.
• Kynferðisleg áreitni
  Kynferðisleg áreitni getur verið líkamleg (t.d. káf), bundin í orð (t.d. athugasemdir og uppástungur um kynlíf eða líkama þolanda) eða táknræn (t.d. það sem gefið er í skyn án beinna orða eða athafna). Kynferðisleg áreitni er ósanngjörn og/eða móðgandi hegðun sem hefur slæm áhrif á sjálfsvirðingu þolanda. Það telst kynferðisleg áreitni ef hegðun er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hún sé illa séð. Eitt tilvik getur einnig talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.
• Vændi
  Vændi er það þegar borgað er fyrir einhvers konar kynlífsþjónustu. Flestir stunda vændi í neyð og það er alltaf hætta á að einstaklingar séu þvingaðir á einn eða annan hátt til að selja líkama sinn.

Afleiðingar kynferðisofbeldis
Ekkert barn er tilbúið að kljást við kynferðislega misnotkun. Ef barn verður fyrir kynferðislegri misnotkun hefur það víðtæk áhrif á tilfinningar þess, hugsanir og hegðun. Eins og áður segir upplifa þolendur sársauka, hræðslu, niðurlægingu, skömm, sekt, einmanaleika, sem og algert valda- og varnarleysi. Yngri börn gera sér síður grein fyrir því að misnotkunin er eitthvað sem ekki má. Skömmin, sektarkenndin og það að finnast maður ekki geta sagt neinum frá ofbeldinu getur jafnvel farið verr með börn og unglinga en ofbeldið sjálft. Börn sem verða fyrir kynferðisofbeldi verða oft mjög reið sjálfum sér og finnst þau ekki eiga neitt gott skilið. Hér er að finna samantekt Stígamóta um afleiðingar kynferðisofbeldis. Hér er spurning og svar Vísindavefsins um afleiðingar kynferðisofbeldis í æsku síðar í lífinu.

Kynferðislegt ofbeldi er glæpur
Kynferðisbrot gegn börnum er einn alvarlegasti glæpur sem hægt er að fremja, enda er ljóst að kynferðislegt ofbeldi getur eyðilagt líf þolenda. Kynferðislegt ofbeldi er glæpur sem enginn ætti að sætta sig við. Í XXII. kafla (194.–210. gr.) almennra hegningarlaga er fjallað um kynferðisbrot. Þeir sem telja hafa verið brotið á sér geta farið til lögreglunnar og kært brotið. Umfjöllun um lög og reglur um kynfjerðisofbeldi er að finna hér á aðalsíðunni.

Nánari upplýsingar og fróðleikur
Á heimasíðu Stígamóta er að finna heilmikinn fróðleik um kynferðislegt ofbeldi. Heimasíðan er www.stigamot.is. Einnig er á síðu Blátt áfram verkefnisins mikið af upplýsingum um kynferðisofbeldi gegn börnum. Heimasíðan er www.blattafram.is. Einnig má benda á tvær greinar sem birtar eru á síðunni www.persona.is; „Kynferðisleg misnotkun á börnum“ og „Gerendur kynferðisofbeldis“. Á lögregluvefnum er undirsíða um kynferðisbrot þar sem hægt er að nálgast gagnlegar upplýsingar um rannsókn og meðferð kynferðisbrota og mála sem varða barnaklám. 

Aðstoð og ráðgjöf í boði
Ef þú eða einhver sem þú þekkir hefur orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi er mikilvægt að leita sem fyrst eftir aðstoð.   Það er mismunandi eftir einstaklingum og eðli misnotkunarinnar hvert er hentugast að leita.  Flestir vilja fyrst ræða málin í trúnaði við einhvern náinn áður en tekin er ákvörðun um hvort ofbeldið verði kært til lögreglunnar.   Hér að neðan eru helstu aðilar sem geta hjálpað þeim sem hafa reynslu af kynferðislegu ofbeldi. 

Barnaverndarnefndir
Öllum ber skylda til að tilkynna barnaverndarnefnd um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum eða grun um slíkt.  Börn og unglingar geta sjálf leitað til starfsmanna nefndanna og fengið þá til að kanna heimilisaðstæður sínar eða vina sinna.  Auðveldast er að hringja í Neyðarlínuna í síma 1– 1– 2  og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar.  Einnig er hægt að hafa samband við barnaverndarnefnd eða starfsmann hennar í viðkomandi sveitarfélagi.  Nánari upplýsingar um starfsemi barnaverndarnefnda eru á heimasíðu Barnaverndarstofu, www.bvs.is, en hún hefur umsjón og eftirlit með starfsemi barnaverndarnefnda á landinu.  Hér eru allar barnaverndanefndir í landinu.  Allar nánari upplýsingar um tilkynningar og barnaverndarmál er að finna í barnaverndarlögum.

Barnahús
Barnahús sinnir málefnum barna sem grunur leikur á að hafi sætt kynferðislegri áreitni eða ofbeldi. Barnaverndarnefndir bera ábyrgð á vinnslu slíkra mála og geta óskað eftir þjónustu Barnahúss. Börn og forráðamenn þeirra geta með tilvísun barnaverndarnefnda fengið þar alla þjónustu á einum stað sér að kostnaðarlausu.  Upplýsingar um Barnahús er að finna hér á vefsvæði Barnaverndarstofu. Símanúmerið er 530–2500.

Blátt áfram
Blátt áfram eru sjálfstæð félagasamtök og er tilgangur samtakanna að efla forvarnir gegn kynferðislegu ofbeldi á börnum á Íslandi.  Blátt áfram býður upp á fræðslu fyrir skóla og félagasamtök, fullorðna og börn um kynferðislegt ofbeldi og forvarnir. Á heimasíðu félgasins, www.blattafram.is, er að finna ráðgjöf fyrir foreldra og uppalendur  og þar er einnig sérstök síða ætluð börnum.

Fjölskylduráðgjöf sveitarfélaga
Mörg sveitarfélög bjóða íbúum sínum upp á félagslega ráðgjöf.  Börn geta yfirleitt hringt eða  komið sjálf og rætt málin eða beðið um aðstoð.  Næstu skref eru svo ákveðin í samráði við foreldra eða barnaverndarnefnd.  Hafðu samband við sveitarfélagið þitt til að fá upplýsingar um fjölskylduþjónustuna.  Hérna er hægt að nálgast upplýsingar um sveitarfélögin á landinu og heimasíður þeirra.

Heilsugæslustöðvar
Krakkar geta leitað til heilsugæslustöðvanna með alls konar spurningar og vandamál sem tengjast heilsu og líðan. Hérna er listi yfir allar heilsugæslustöðvar á landinu, heimasíður þeirra, netföng o.fl. Ef barn er með áverka eftir kynferðislegt ofbeldi er nauðsynlegt að láta starfsfólk heilsugæslustöðvarinnar líta á þá (og skrá niður upplýsingar um áverkana til að auðvelda rannsókn málsins ef ákveðið verður að kæra ofbeldið).

Hjálparsími Rauða krossins, 1717
Hjálparsíminn 1717 er gjaldfrjáls og er opinn allan sólarhringinn fyrir þá sem þurfa aðstoð vegna depurðar, kvíða, þunglyndis eða sjálfsvígshugsana. Tilgangurinn með hjálparsíma Rauða krossins er að vera til staðar fyrir þá sem vilja þiggja aðstoð til að sjá tilgang með lífinu.

Lögreglan
Lögreglan tekur við kærum vegna brota á lögum. Ef kynferðisbrot eru kærð strax til lögreglu auðveldar það rannsókn málsins. Oft berast lögreglu þó kærur vegna kynferðisbrota mörgum árum eftir að brotið er framið. Á lögregluvefnum er undirsíða um kynferðisbrot þar sem hægt er að nálgast gagnlegar upplýsingar um rannsókn og meðferð kynferðisbrota og mála sem varða barnaklám. Á síðunni er einnig mjög fróðlegur bæklingur sem heitir „Upplýsingar fyrir þolendur afbrota“

Samtök um kvennaathvarf
Kvennaathvarfið er fyrir konur og börn þeirra þegar dvöl í heimahúsum er þeim óbærileg vegna ofbeldis eiginmanns, sambýlismanns eða annarra heimilismanna. Til að koma í viðtal eða dvöl þarf samþykki forsjáraðila. Einnig er boðið upp á ráðgjöf allan sólarhringinn í síma 561–1205. Þangað geta börn og unglingar hringt til að fá stuðning og ráð án þess að gefa upp nafn sitt. Heimasíðan er www.kvennaathvarf.is.

Stígamót
Stígamót eru opin öllum þeim sem orðið hafa fyrir kynferðislegu ofbeldi og aðstandendur þeirra. Stígamót veita stuðning við að ræða ofbeldið, rifja það upp og setja það í orð, en það eru fyrstu skrefin í að ná tökum á afleiðingum ofbeldisins á sjálfsmynd og sjálfsvirðingu þolenda. Fólk ræður sjálft ferðinni, hve mikinn stuðning það vill og í hve langan tíma. Heimasíðan er www.stigamot.is og síminn er 562–6868 og 800–6868.

Tótalráðgjöfin
Tótal-ráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum. Hægt er að hringja í síma 520–4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst. Allar nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is.