Heilsa og líðan 

Líkamleg og andleg heilsa 
Heilsugæslustöðvar
Skólaheilsugæsla 
Veik börn
Upplýsingar og samþykki
Kynheilbrigði unglinga 
Réttur til friðhelgi einkalífs - réttur til verndar 
Tryggingastofnun ríkisins 
Aðstoð og ráðgjöf í boði  

Líkamleg og andleg heilsa
Foreldrar bera ábyrgð á velferð barna sinna og því er eðlilegt að unglingar leiti fyrst til þeirra þegar þeir verða veikir, lenda í slysi eða líður illa.  Stundum finnst unglingum þó betra að ræða málin við einhverja utan fjölskyldunnar, eins og t.d. hjúkrunarfræðing í skólanum eða á heilsugæslustöðinni eða félagsráðgjafa. Einnig getur verið gott að ræða við vini og jafningja en þá er mikilvægt að hafa í huga að ráðgjöf þeirra er ekki alltaf í takt við það sem fagfólk og sérfræðingar myndu ráðleggja viðkomandi. Hér fyrir neðan eru taldir upp nokkrir aðilar sem umboðsmaður mælir með að unglingar leiti til.

Andleg vanlíðan getur haft líkamleg einkenni og því er mikilvægt að hugað sé að nánasta umhverfi, hugsanlegum áföllum eða áhyggjum þegar maður finnur fyrir vanlíðan eða t.d. þrálátum verkjum sem erfitt er að útskýra. Í þessu sambandi vill umboðsmaður mæla með greininni „Aðeins eitt líf" sem Helga Hannesdóttir barnageðlæknir þýddi og staðfærði og birt er á www.doktor.is.

Heilsugæslustöðvar
Yfirleitt tilheyrir fólk þeirri heilsugæslustöð sem næst er heimili þess og er þar skráð hjá heimilislækni.  Börn eru skráð með foreldrum sínum en gerast sjálfstæðir þjónustuþegar heilbrigðiskerfisins við 16 ára aldur.  Í 19 gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 er talin upp sú þjónusta sem veitt skal á heilsugæslustöðvum eða í tenglsum við þær.  Heilsugæslan á að vera ódýr og aðgengileg.

Krakkar og unglingar geta leitað á heilsugæslustöðvar eins og fullorðið fólk. Þangað er hægt að leita með alls konar vandamál sem tengjast heilsu og líðan. Sem dæmi um mál sem hægt er að ráðfæra sig við heilsugæsluna má nefna kynsjúkdóma, geðvernd, áfengis- og vímuefnaneyslu, samskiptavanda, útlit, bólur og hárvöxt. Hér er listi yfir allar heilsugæslustöðvar á landinu, heimasíður þeirra, netföng o.fl.

Skólaheilsugæsla
Skólaheilsugæslan í grunnskólum er hluti af heilsugæslunni og framhald af ung- og smábarnavernd. Markmið skólaheilsugæslu er að efla heilbrigði nemenda og stuðla að vellíðan þeirra. Starfsfólk skólaheilsugæslu vinnur í náinni samvinnu við foreldra/forráðamenn, skólastjórnendur, kennara og aðra sem koma að málefnum nemenda með velferð nemenda að leiðarljósi. Skólahjúkrunarfræðingar starfa yfirleitt í grunnskólunum og eru með ákveðna viðtals- eða viðverutíma. Þangað geta nemendur leitað ef þeir meiða sig í skólanum eða þurfa á einhvers konar ráðgjöf að halda varðandi heilsu, líðan, útlit eða annað heilsutengt.

Veik börn
Í lögum um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 er í VI. kafla fjallað um þær sérreglur sem gilda um sjúk börn.  Þar segir í 27. gr:

 Skylt er að gera allt sem unnt er til að sjúkt barn fái að þroskast og njóta lífsgæða þrátt fyrir veikindi og meðferð eftir því sem ástand þess leyfir.
 Hlífa ber börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum.
 Sjúk börn, sem dveljast á heilbrigðisstofnun, eiga rétt á að hafa foreldra eða aðra nána vandamenn hjá sér og skal sköpuð aðstaða fyrir þá eftir því sem kostur er.
 Systkini og vinir mega eftir því sem kostur er heimsækja sjúkt barn sem dvelst á heilbrigðisstofnun.
 Sjúk börn á skólaskyldualdri skulu fá kennslu sem hæfir aldri þeirra og ástandi.
 Umhverfi og aðbúnaður sjúkra barna á heilbrigðisstofnunum skal hæfa aldri þeirra, þroska og ástandi.

Upplýsingar og samþykki
Í 25. grein laganna segir að ef sjúklingur er yngri en 16 ára skulu upplýsingar um heilsufar og meðferð veittar foreldrum.  Þar er átt við:

• heilsufar, þar á meðal læknisfræðilegar upplýsingar um ástand og batahorfur,
• fyrirhugaða meðferð ásamt upplýsingum um framgang hennar, áhættu og gagnsemi,
• önnur hugsanleg úrræði en fyrirhugaða meðferð og afleiðingar þess ef ekkert verður aðhafst,
• möguleika á að leita álits annars læknis eða annarra heilbrigðisstarfsmanna eftir því sem við á um meðferð, ástand og batahorfur.

Læknalög nr. 53/1988 miða einnig við að læknir sé skyldugur til að upplýsa sjúkling sjálfan  um um ástand, meðferð og horfur sé hann 16 ára eða eldri.   Eigi í hlut barn eða unglingur yngri en 16 ára skulu upplýsingarnar veittar foreldri, forráðamanni eða nánasta aðstandanda.  Sjúkum börnum skulu veittar upplýsingar að teknu tilliti til aldurs þeirra og þroska. Þau eiga þó sama rétt og aðrir til þess að hafna því að fá upplýsingar. 

Um samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð er fjallað í 26. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997.  Þar segir að foreldrar sem fara með forsjá barns skuli veita samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð barns yngra en 16 ára en talað um að sjúk börn skuli eftir því sem kostur er höfð með í ráðum og alltaf ef þau eru 12 ára eða eldri. Neiti foreldrar sem fara með forsjá barns að samþykkja nauðsynlega meðferð skal læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður snúa sér til barnaverndaryfirvalda. Ef ekki vinnst tími til að leita liðsinnis barnaverndaryfirvalda vegna lífsnauðsynlegrar bráðameðferðar á sjúku barni er skylt að hafa heilbrigði þess að leiðarljósi og grípa strax til nauðsynlegrar meðferðar.

Kynheilbrigði unglinga 
Oft vakna hjá unglingum spurningar um það hvenær stelpur mega byrja á pillunni án samráðs við foreldra. Lögin hafa verið túlkuð á þann veg að fyrst það er ekki refsivert að börn, 15 ára og eldri, stundi kynlíf (séu þau jafningjar og geri það bæði af fúsum og frjálsum vilja) ættu þau að hafa aðgang að getnaðarvörnum, þ.m.t. pillunni.  Þess má geta að ekki eru allir sammála um þessa túlkun og margir telja að stúlkur ættu að vera 16 ára til að fá lyfseðil til að fá pilluna. Yfirleitt er betra að leyfa foreldrum að vera með í ráðum þegar ákvörðun er tekin um það að byrja á pillunni.  Þau bera jú ábyrgð á börnum sínum. Pillan inniheldur hormón og er því í raun inngrip í líkamsstarfsemi unglingsins.  Aukaverkanir geta líka verið ýmsar og því er mikilvægt að foreldrar séu hafðir með í ráðum og viti um ástæður þeirra til að geta brugðist sem best við og hjálpað barni sínu. 

Einnig velta sumir fyrir sér hvenær unglingsstúlkur mega fara í fóstureyðingu án þess að foreldrar þeirra viti af því. Í 13. grein laga nr. 25/1975 um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir segir að sé kona yngri en 16 ára eða svipt sjálfræði, skuli foreldrar eða lögráðamaður taka þátt í umsókn um fóstureyðingu með henni nema sérstakar ástæður mæli gegn því.  Því má segja að ef ósjálfráða stúlka, 16 eða 17 ára, óskar eftir því við lækni að framkvæmd verði hjá henni fóstureyðing þurfi hann ekki að hafa samráð við forsjáraðila stúlkunnar áður en slíkt er gert.  Þetta ákvæði var sett áður en sjálfræðisaldurinn var hækkaður úr 16 í 18 ár en því hefur ekki verið breytt í takt við hækkaðan sjálfræðisaldur og er því enn í fullu gildi. Réttindi stúlkna 16 ára og eldri til að láta framkvæma fóstureyðingu hafa því verið talin ganga því framar rétti foreldra/forsjáraðila til að ráða  yfir  persónulegum högum þeirra. Hins vegar er mjög eðlilegt að foreldrar vilji fá að vera með í ráðum þegar ákvörðun um fóstureyðingu er tekin, enda bera foreldrar ábyrgð á velferð og líðan barna sinna og geta í flestum tilfellum gefið börnum sínum góð ráð og stuðning.  Því fylgir mikið álag að láta framkvæma fóstureyðingu og það getur haft ýmis konar afleiðingar, bæði líkamlegar og andlegar og þeir sem ganga í gegn um þessa lífsreynslu þurfa á miklum stuðningi að halda frá sínum nánustu.  Það er yfirleitt best að stúlkan (og drengurinn þegar það á við) setjist niður með foreldrum sínum og ræði þetta.  Foreldrunum ber að sjálfsögðu að hlusta á stúlkuna, taka réttmætt tillit til skoðana hennar og virða rétt hennar til að ráða yfir líkama sínum.

Nánar er fjallað um kynlíf og sambönd hér.

Réttur til friðhelgi einkalífs - réttur til verndar
Skv. 12. gr laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 skal starfsmaður í heilbrigðisþjónustu gæta fyllstu þagmælsku um allt það sem hann kemst að í starfi sínu um heilsufar sjúklings, ástand, sjúkdómsgreiningu, horfur og meðferð ásamt öðrum persónulegum upplýsingum.   Þetta ákvæði á að sjálfsögðu við um börn þó að foreldrum barna yngri en 16 ára skuli veittar allar nauðsynlegar upplýsingar.  Þagnarskyldan  nær þó ekki til atvika sem starfsmanni í heilbrigðisþjónustu ber að tilkynna um samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002.  Verði starfsmaður var við að barn hafi verið vanrækt eða beitt einhvers konar ofbeldi ber honum eða yfirmanni hans að tilkynna það barnaverndarnefnd.

Tryggingastofnun ríkisins 
Börn yngri en 18 ára eru sjúkratryggð með foreldrum sínum.  Tryggingastofnun ríkisins annast lífeyristryggingar, slysatryggingar og sjúkratryggingar samkvæmt lögum um almannatryggingar nr 117/1993.  Á vef Tryggingarstofnunar er stutt og einfaldað yfirlit um helstu greiðsluflokka almannatrygginga en þeir eru lífeyristryggingar og félagsleg aðstoð, sjúkratryggingar og slysatryggingar. Tryggingastofnun sér um eða hefur milligöngu um ýmsar greiðslur vegna barna og ungmenna og sinnir leiðbeiningaþjónustu í tengslum við þessar greiðslur.  Á vefsíðu stofnunarinnar, undir liðnum Foreldrar og börn er að finna ítarlegar upplýsingar um tannlækningar, sjúkradagpeninga, lyf, þjálfun og endurhæfingu, umönnunargreiðslur og aðrar greiðslur vegna barna. 

Aðstoð og ráðgjöf í boði
Ýmis þjónusta á vegum ríkis, sveitarfélaga og annarra aðila stendur unglingum til boða ef spurningar vakna um heilsufar og líðan.

Barnalæknavaktin
Barnalæknavaktin er staðsett í Domus Medica.  Símanúmerið er 5631010.  Upplýsingar um lækna og viðtalstíma þeirra er að finna hér. 

Barna- og unglingageðdeildir
BUGL veitir þjónustu til barna og unglinga með geð- og þroskaraskanir. Upplýsingar um starfsemina er að finna á heimasíðunni. 

Doktor.is
Á heilsuvefnum www.doktor.is er mjög mikinn fróðleik að finna um allt sem tengist líkamanum og heilsunni. 

Heilsugæslan
Krakkar geta leitað til heilsugæslustöðvanna með alls konar spurningar og vandamál sem tengjast heilsu og líðan. Hérna er listi yfir allar heilsugæslustöðvar á landinu, heimasíður þeirra, netföng o.fl. .

Hjálparsími Rauða krossins, 1717
Hjálparsíminn 1717 er gjaldfrjáls og er opinn allan sólarhringinn fyrir þá sem þurfa aðstoð vegna depurðar, kvíða, þunglyndis eða sjálfsvígshugsana og þá sem búa við erfiðar aðstæður og vantar einhvern til að tala við.

Landlæknisembættið
Landlæknisembættið annast m.a. fræðslu til almennings um heilsueflingu, forvarnir og lýðheilsu og kemur ráðgjöf og tilmælum á framfæri við heilbrigðisstéttir.  Heimasíðan er www.landlaeknir.is. 

Lýðheilsustöð
Lýðheilsustöð er ætlað að efla og samræma lýðheilsustarf í landinu, efla kennslu og rannsóknir á sviði lýðheilsu, vinna að lýðheilsuverkefnum á eigin vegum og í samvinnu við aðra sem og að byggja upp þekkingasetur allra landsmanna, fagfólks jafnt sem almennings, á þessu sviði.  Heimasíðan er www.lydheilsustod.is.

Læknavaktin 1770
Hjá Læknavaktinni við Smáratorg er móttaka sjúklinga vegna almennra veikinda frá kl.17:00 á virkum dögum til 23:30. Símaþjónusta er í gegnum símanúmerið 1770 frá kl.17:00 á virkum dögum til 08:00 að morgni. Frá föstudagskvöldi kl.17:00 til mánudagsmorguns kl.08:00 er samfelld þjónusta. Fyrst svarar starfsmaður Læknavaktar sem tekur niður aðstoðarbeiðni innhringjanda og ef hann telur ástæðu til tengir símtalið áfram til vakthafandi hjúkrunarfræðings. 

Neyðarlínan 112 
Sé barn eða unglingur slasað eða  mjög veikt ætti hiklaust að hafa samband við Neyðarlínuna með því að hringja í 112. Starfsmenn Neyðarlínunnar taka einnig við tilkynningum vegna barnaverndarmála, þ.e. tilkynningum um að barn búi við óviðunandi heimilisaðstæður eða sé hættulegt sjálfu sér eða öðrum í samfélaginu.