... vinnur að hagsmunamálum barna almennt séð en ekki að málum einstakra barna
... leiðbeinir og gefur ráð hvert börn geta leitað til að ná fram rétti sínum
... kemur með ábendingar og tillögur til úrbóta sem snerta hag barna á öllum sviðum samfélagsins
... vill fá að vita hvað börn eru að hugsa og hvað þeim finnst um ýmsa hluti sem snerta þau og nánasta umhverfi þeirra
Afgreiðslutími er frá 9:00 til 15:00 alla virka daga
Fjármál
Hugtök
Meginreglan
Hverju mega börn ráðstafa sjálf?
Börn og bankar
Mega börn skulda?
Hlutverk yfirlögráðenda
Kaup og sala barna á eignum
Aðstoð og ráðgjöf í boði
-
Lögræði: Unglingar verða lögráða við 18 aldur, nema lög mæli á annan veg fyrir. Með lögræði er átt við sjálfræði og fjárræði en í því felst að við 18 ára aldur ráða börn ein fé sínu og persónulegum högum. Eina undantekningin er ef unglingar gifta sig fyrir þann aldur.
-
Lögráðamaður: Sá sem fer með lögformlegt fyrirsvar barns. Yfirleitt eru foreldrar eða þeir sem fara með forsjá barns lögráðamenn barna sinna. Ef foreldrar eru látnir, ekki hæfir eða geta einhverra hluta vegna ekki sinnt þessari skyldu sinni getur sýslumaður skipað barni annan lögráðamann. Meginreglan er því að forsjá og lögráð fari saman en þó eru undantekningar frá því.
-
Yfirlögráðandi: Sýslumenn eru yfirlögráðendur hver í sínu umdæmi. Hlutverk yfirlögráðanda er að hafa eftirlit með fjárhaldi lögráðamanna og er samþykki þeirra áskilið til ýmissa ráðstafana með fjármuni ófjárráða barna.
-
Sjálfsaflafé: Það fé sem barnið hefur sjálft unnið sér inn með persónulegri vinnu sinni.
-
Gjafafé: Það fé sem barnið hefur fengið að gjöf
-
Annað fé: Aðrir fjármunir en að ofan greinir s.s. arfur, bótagreiðslur o.fl.
Meginreglan
Fram að 18 ára aldri eru börn ófjárráða og er það meginregla lögræðislaganna að sá sem er ófjárráða ræður ekki fé sínu.
Foreldrar barns eða forsjáraðilar fara með fjárhald þess. Þeir eru svokallaðir lögráðamenn barns. Meginskylda lögráðamanna barna er að varðveita eignir hins ófjárráða tryggilega og gæta þess að þær séu ávaxtaðar eins og best verður á kosið á hverjum tíma. Lögráðamanni ber einnig að hafa samráð við hið ófjárráða barn um fjármál þess eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Honum er þó heimilt að taka minniháttar ákvarðanir án sérstaks samráðs. Lögráðamaður skal ávallt halda fjármunum barns aðskildum frá sínum eigin fjármunum. Ef lögráðamaður veldur barni fjárhagslegu tjóni, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi, ber honum að bæta það.
Hverju mega börn ráðstafa sjálf?
Frá þeirri meginreglu að ófjárráða megi ekki ráða fé sínu eru gerðar undanþágur. Börn ráða sjálf sjálfsaflafé sínu, gjafafé sínu og því fé sem lögráðamaður hefur látið það fá til ráðstöfunar.
Ef um tiltölulega mikið sjálfsaflafé eða gjafafé er að ræða eða ef barnið fer illa með féð getur sýslumaður, án tillits til fyrirmæla gefanda, ef því er að skipta, tekið eða heimilað lögráðamanni að taka féð að nokkru eða öllu leyti til varðveislu og ræður barnið þá ekki því fé meðan sú ráðstöfun helst.
Börn og bankar
Viðskipti barna við fjármálastofnanir eru ekki andstæð lögum og einungis gerð krafa um að slík viðskipti séu í samræmi við gildandi lög. Einhverjir bankar hafa þó sett sér verklagsreglur um meðferð fjármuna ófjárráða barna.
Innlánsreikningar
Eins og fram kemur í lögræðislögum ráða ófjárráða börn sjálf yfir sjálfsaflafé sínu, gjafafé og því fé sem lögráðamenn þeirra láta þeim í té. Ekki eru sett nein aldurstakmörk vegna þessara fjármuna. Það er því á valdi innlánsstofnananna sjálfra að ákveða við hvaða aldur börn geta stofnað innlánsreikninga án undirskriftar forráðamanna. Þegar barn stofnar reikning án vitundar forráðamanna er mikilvægt að það sé á hreinu að eingöngu sé um sjálfsafla- eða gjafafé að ræða. Jafnframt er mikilvægt að tryggja lögráðamönnum aðgang að upplýsingum um stöðu á reikningum barna þannig að þeir geti fylgst með þeim fjármunum sem börnin hafa á milli handanna. Er þetta nauðsynlegt svo að lögráðamenn geti sinnt skyldum sínum sem ábyrgðarmenn með fjárhaldi barnanna þar til þau verða sjálf fjárráða.
Debetkort
Í raun er ekkert sem bannar það að bankar og fjármálafyrirtæki láti ófjárráða börn hafa debetkort í tengslum við innlánsreikninga þeirra þegar um er að ræða reikninga með sjálfsafla- eða gjafafé. Þó svo að fjármálastofnunum sé í sjálfsvald sett hvort og þá hvernig reglur þær setja sér varðandi debetkort ófjárráða barna verður að gera þá kröfu til þeirra að kort sem afhent eru ófjárráða börnum séu svokölluð síhringikort, þ.e. að könnuð sé innstæða í hvert sinn sem kortið er notað. Því þótt ófjárráða börn megi ráðstafa sjálfsafla- og gjafafé sínu kemur skýrt fram í lögum að þeim er óheimilt að stofna til skulda og eiga því ekki að geta farið fram yfir á reikningum sínum.
Mega börn skulda?
Það kemur skýrt fram í lögræðislögum að ófjárráða börnum er óheimilt að stofna til skulda. Samningar ófjárráða barna, sem þau hafa ekki heimild til að gera, binda þau ekki. Ekki er heimilt að beina kröfu að barni til innheimtu skulda. Fyrirtæki og stofnanir mega því ekki eiga viðskipti við ófjárráða einstakling, sem felur í sér fjárhagslegar skuldbindingar fyrir hann, án samþykkis lögráðamanns. Eins er óheimilt að beina hvers kyns innheimtu að börnum undir 18 ára aldri, s.s. vegna innheimtu gjalda fyrir tómstundaiðkun, skólavist í framhaldsskóla o.s.frv. Slíkir reikningar skulu alltaf vera stílaðir á forráðamann, sem hefur með undirskrift sinni samþykkt að greiða fyrir viðkomandi þjónustu, enda er greiðsla slíkra gjalda liður í framfærslu barnsins.
Samkvæmt lögunum má barn undir 18 ára ekki fá yfirdráttarheimild í banka, taka annars konar lán eða fá kreditkort.
Hafa verður í huga að þótt meginreglur lögræðislaganna kveði á um að samningar barna bindi þau ekki eru viðurkenndar ákveðnar undantekningar frá þeim. Þá er jafnframt kveðið á um skilaskyldu, þ.e. hvor aðili um sig skal skila aftur þeim verðmætum sem hann hefur veitt viðtöku. Skal barnið þá greiða fégjald að því leyti sem verðmætin hafa orðið honum að notum. Þetta þarf alltaf að meta í hverju tilviki fyrir sig.
Hlutverk yfirlögráðenda
Sýslumenn eru yfirlögráðendur hver í sínu umdæmi. Hlutverk yfirlögráðenda er að hafa eftirlit með fjárhaldi lögráðamanna og er samþykki þeirra áskilið til ýmissa ráðstafana með fjármuni ófjárráða barna.
Ef verðmæti eigna barns fer yfir 500.000 kr. ber lögráðamanni að varðveita eignirnar og ávaxta að höfðu samráði við yfirlögráðanda. Jafnframt ber lögráðamanni ófjárráða barns að tilkynna yfirlögráðanda ef barninu áskotnast verðmæti sem nemur 500.000 kr. eða þar yfir, t.d. í formi gjafar, happdrættis eða með öðrum hætti. Samþykki yfirlögráðanda þarf alltaf ef gengið er á eignir ófjárráða barns vegna framfærslu þess, náms eða annars. Þetta er í samræmi við þá reglu að foreldrum beri ávallt skylda til að framfæra barn sitt. Einnig er óheimilt að lána fé ófjárráða barns nema með leyfi yfirlögráðanda og þá gegn tryggu veði í fasteign.
Alltaf þarf samþykki yfirlögráðanda til að binda ófjárráða barn við kaup eða sölu ýmissa eigna, t.d. þegar ófjárráða barn kaupir eða selur fasteign eða bifreið. Sama gildir þegar ófjárráða barni eru afhentar slíkar eignir án endurgjalds. Sjá nánar í næsta kafla.
Kaup og sala barna á eignum
Eins og fram kemur í lögræðislögum er meginreglan sú að ófjárráða einstaklingur má ekki stofna til skulda og því er almennt óheimilt að beina innheimtu að ófjárráða barni. Þó er ein undanþága frá þessari meginreglu. Börn mega kaupa, selja, leigja og þiggja að gjöf fasteignir, bíla og fyrirtæki með samþykki sýslumanns ef barnið hefur hag af því. Í svona tilfellum verður innheimtu lögboðinna gjalda, er hvíla á fasteign eða bifreið, beint að ófjárráða barni enda hafi sýslumaður samþykkt slíka eignatilfærslu. Ef eign er skráð á ófjárráða barn í veðmálabókum eða bifreiðaskrá má ætla að slíkt samþykki sýslumanns liggi fyrir.
Aðstoð og ráðgjöf í boði
Til að koma skikk á fjármálin getur reynst nauðsynlegt að fá ráðgjöf sérfræðinga. Ýmsir aðilar sinna fjármálaráðgjöf og fræðslu eða bjóða upp á fjármálanámskeið:
Félagsþjónusta sveitarfélaganna
Á vegum sveitarfélaganna er veitt ýmiss konar félagsleg ráðgjöf (fjölskylduráðgjöf). Hér er listi yfir öll sveitarfélög landsins. Með því að smella á viðkomandi sveitarfélag er hægt að komast inn á heimasíðu þess.
Þjónustumiðstöðvarnar í Reykjavík
Á þjónustumiðstöðvunum er alhliða upplýsingamiðlun um þjónustu borgarinnar. Þar er veitt ýmiss konar félagsleg ráðgjöf. Nánar á síðunni www.reykjavik.is.
Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna
Hægt er að komast í beint samband við ráðgjafa í gegnum Netspjall Ráðgjafarstofu. Nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.rad.is.
Tótalráðgjöfin
Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum. Hægt er að hringja í síma 520–4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst. Sérfræðingur í fjármálum svarar fyrirspurnum um fjármál sem berast Tótal-ráðgjöfinni. Nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is.
Prentvæn útgáfa
