Hægt er að fara beint í kaflana með því að smella á heiti þeirra
1. Forsjá – Umgengni – Framfærsla
2. Hvaða hlutverk hafa barnaverndarnefndir?
3. Réttindi og skyldur barna í skólanum
4. Útivistartími
5. Ýmis réttindi
6. Veik börn
7. Svo er líka ýmislegt sem er bannað
8. Ýmsar reglur í umferðinni sem varða börn sérstaklega
9. Erfðaréttur
10. Vinna barna og unglinga
11. Eftir því sem barnið eldist fær það aukin réttindi
11.1 12 ára
11.2 14 ára.
11.3 15 ára
11.4 16 ára
11.5 17 ára
11.6 18 ára
• Barn á rétt á forsjá foreldra sinna. Það þýðir að foreldrar barns eiga að annast persónuleg mál þess þar til barnið verður 18 ára. Í uppeldinu eiga foreldrar alltaf að hugsa um hagsmuni og þarfir barns síns, og sýna því umhyggju og nærfærni. Foreldrar eiga að stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál.
• Foreldrar eiga að hafa samráð við barn sitt áður en þeir taka ákvarðanir um mál, sem það varða eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Afstaða barnsins á að fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast.
• Barn á rétt á að þekkja báða foreldra sína.
• Barn á rétt á því að foreldrar þess framfæri það þangað til það verður 18 ára. Foreldrar eiga því að sjá börnum sínum fyrir húsaskjóli, fæði, klæði og öðru sem því er nauðsynlegt. Ef foreldrar skilja á það foreldri sem ekki hefur forsjá barns að borga meðlag með barninu. Þessa peninga á að nota til framfærslu barnsins.
• Foreldrum ber skylda til að vernda barn sitt gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.
• Barn á rétt til umgengni við báða foreldra sína þótt þeir búi ekki saman og foreldrum er líka skylt að hafa samband við barn sitt nema slík umgengi teljist andstæð hag barns og þörfum.
• Ef foreldrar barns skilja og geta ekki orðið sammála um hvort þeirra skuli hafa forsjá barns ákveða dómstólar það. Barn, sem náð hefur nægilegum þroska, á rétt á að segja dómara skoðun sína áður en forsjáin er ákveðin, nema dómari telji slíkt geta haft skaðleg áhrif á barnið eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins.
• Barn ræður hvernig það eyðir peningum sem það hefur sjálft unnið sér fyrir eða fengið að gjöf. Þetta gildir þó ekki ef um mikla peninga er að ræða. Algengast er að foreldrar fari með fjármál barna sinna þar til þau verða 18 ára en stundum þarf sýslumaður að samþykkja hvernig fjármunum barna er varið. Börn mega ekki stofna til skulda.
• Ef foreldrar barns sem er yngra en 18 ára eru látnir eða eru öryrkjar á barnið rétt á greiðslu barnalífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins.
Til að fræðast nánar sjá lögræðislög og barnalög nr. 76/2003.
2. Hvaða hlutverk hafa barnaverndarnefndir?
• Barnaverndarnefndir eru alls staðar á landinu. Þær eiga að bera hagsmuni barna og ungmenna fyrir brjósti og fylgjast með því að börn búi ekki við slæmar aðstæður.
• Börn geta leitað til barnaverndarnefnda ef þeim finnst að þau búi við slæmar aðstæður eða sæta illri meðferð, eiga í erfiðleikum eða hafa orðið fyrir áreitni, ofbeldi eða öðrum afbrotum. Barnaverndarnefnd tekur þá ákvörðun um hvað gera skuli og verður að leiðbeina barninu, og öðrum þeim sem koma að málinu, um meðferð málsins og um hvaða hlutverk, réttindi og skyldur aðilar hafa við meðferðina.
• Barnaverndarnefnd á að veita barni eða ungmenni, sem stefnir eigin heilsu eða þroska í hættu, sérstaka aðstoð svo sem með viðtölum, ráðgjöf, vistun á stofnun eða heimili.
• Barnaverndarnefnd og starfsmönnum hennar er skylt að sýna börnum og ungmennum nærgætni og trúnað. Nefndin má ekki skýra óviðkomandi frá því sem hún kemst að í starfi sínu um einkamál fólks eða heimilishagi. Börn eiga að geta treyst fólkinu sem þar starfar.
• Barnaverndarnefnd getur tekið barn frá foreldrum sínum og komið því í fóstur ef hún telur að það búi við mjög slæmar aðstæður eða sæti illri meðferð
• Barn sem hefur verið tekið frá foreldrum sínum og komið í fóstur á rétt á að fá að vita hvers vegna það var gert og hvað er framundan. Það á einnig rétt á að fá að hitta foreldra sína og önnur skyldmenni nema það sé talið andstætt hagsmunum og þörfum barnsins.
• Barn, sem er orðið 12 ára, á alltaf rétt á að segja sína skoðun í máli, sem barnaverndarnefnd fjallar um og varðar það. Einnig á að taka réttmætt tillit til skoðana yngri barna í samræmi við aldur og þroska. Barn getur einnig átt rétt á að fá skipaðan talsmann í þessum málum.
• Ef vista á barn sem er yngra en 15 ára gegn vilja þess á stofnun eða heimili eða ef svipta á foreldra forræði yfir því, á það alltaf rétt á því að fá skipaðan sérstakan talsmann.
• Ef barn er orðið 15 ára á það sjálfstæða aðild að barnaverndarmáli. Það þýðir að barnið fær sömu réttindi og fullorðin manneskja við meðferð málsins. Í því felst t.d. að barn á fullan rétt til að segja skoðun sína áður en ákvörðun er tekin (kallast andmælaréttur) og skylt er að taka tillit til þeirrar skoðunar.
• Ef barn er aðili að máli á það t.d. rétt til að fá að sjá öll gögn sem varða málið og líka til að fá lögmann til að aðstoða sig.
• Hægt er að biðja kærunefnd barnaverndarmála um að endurskoða þau mál sem barnaverndarnefnd hefur tekið ákvarðanir í. Barn, sem er eldra en 15 ára á rétt á því að eiga sjálfstæða aðild að slíku máli. Það er líka hægt að biðja dómstóla um að endurskoða málið.
Til að fræðast nánar sjá barnaverndarlög.
3. Réttindi og skyldur barna í skólanum
• Öll börn á aldrinum 6 til 16 ára eiga að ganga í skóla. Þau eiga að:
- bera ábyrgð á eigin námi og framkomu sinni með hliðsjón af aldri og þroska
- hlýða kennurunum og öðru starfsfólki,
- fara eftir skólareglunum,
- vera tillitssöm við skólasystkini sín.
• Grunnskólinn er vinnustaður nemenda. Þar skal gætt að því að:
- nemendur finni til öryggis og njóti hæfileika sinna,
- vinnuálag sé hæfilegt þannig að nemendur fái nægilega hvíld,
- námsumhverfi sé hvetjandi og nemendur njóti vinnufriðar.
• Nemendur eiga rétt á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og taka skal tillit til sjónarmiða þeirra í skólastarfi eins og unnt er. Tveir fulltrúar nemenda eiga sæti í skólaráði sem er samráðsvettvangur skólastjóra og skólasamfélagsins um skólahald og ýmislegt sem við kemur kennslu og velferð nemenda.
• Ekki má víkja barni úr grunnskóla nema það fái kennslu annars staðar
• Öll börn eiga að rétt á kennslu við sitt hæfi, óháð líkamlegu eða andlegu atgervi
• Ef barn á erfitt með að læra af sérstökum ástæðum á það rétt á að fá aðstoð við námið
• Ef móðurmál barns er annað en íslenska á það rétt á sérstakri íslenskukennslu í skólanum sínum
• Barn og foreldrar þess eiga rétt á upplýsingum um einkunnir barns og einnig að skoða próf sem búið er að gefa einkunn fyrir.
• Sá sem hefur lokið grunnskólaprófi á rétt á að fara í framhaldsskóla.
Til að fræðast nánar sjá lög um grunnskóla, lög um framhaldsskóla.
• Börn 12 ára og yngri mega vera úti til klukkan 8 á kvöldin á veturna og til klukkan 10 á sumrin. Þau mega þó vera lengur úti ef þau eru í fylgd með fullorðnum.
• Börn sem eru 13, 14 eða 15 ára mega vera úti til klukkan 10 á kvöldin á veturna og til miðnættis á sumrin. Þau mega þó vera lengur úti ef þau eru í fylgd með fullorðnum eða ef þau eru á leið heim frá viðurkenndri skóla-, íþrótta- eða æskulýðssamkomu.
• Varðandi útivistartímann er alltaf miðað við fæðingarárið en ekki afmælisdaginn.
Til að fræðast nánar sjá barnaverndarlög.
• Ef barn á leikskólaaldri þarf sérstaka aðstoð eða þjálfun vegna fötlunar, tilfinningalegra eða félagslegra erfiðleika á það rétt á aðstoð í leikskólanum.
• Barn fær íslenskt ríkisfang við fæðingu ef það á íslenska móður eða íslenskan föður sem er kvæntur móður þess.
• Barn sem á erlenda móður og íslenskan föður en þau eru ekki gift, fær sjálfkrafa íslenskan ríkisborgararétt ef það fæðist hér á landi. Ef það fæðist erlendis getur það fengið íslenskan ríkisborgararétt, en faðir þess þarf að óska eftir því áður en barnið verður 18 ára. Þegar barnið er orðið 12 ára á það rétt á því að segja skoðun sína á málinu.
• Barn sem er yngra en 18 ára og á erlenda foreldra, sem fá íslenskan ríkisborgararétt, fær líka þann rétt sjálfkrafa ef það á lögheimili á Íslandi.
• Erlent barn, sem er ættleitt af Íslendingi, fær íslenskt ríkisfang við ættleiðinguna ef það er yngra en 12 ára.
• Öll börn eiga rétt á nafni. Flestir bera tvenns konar nöfn, svonefnt eiginnafn og kenninafn. Eiginnafnið er það sem maður heitir, t.d. Margrét eða Páll. Kenninafnið segir hvers son eða dóttir maður er. Flestir kenna sig við föður sinn, en sumir við móður sína. Hægt er að kenna sig bæði við föður og móður. Þá er heimilt að bera millinafn, s.s. Önfjörð eða Kolbeins, og sumir bera ættarnafn, s.s Thorarensen eða Kvaran
Með sérstöku leyfi dómsmálaráðherra geta börn kennt sig við fósturforeldra eða stjúpforeldra.
• Barn, sem er grunað um að hafa framið afbrot, á rétt á því að fulltrúi eða starfsmaður barnaverndarnefndar sé viðstaddur yfirheyrslu yfir því við rannsókn máls hjá lögreglu, eða fyrir dómi.
• Barn á rétt á því að foreldrar þess séu viðstaddir yfirheyrslur yfir því nema hagsmunir barnsins mæli gegn því.
• Ef sakborningur í opinberu máli er barn, 15 ára eða eldra, á það rétt á því að réttarhöldin séu haldin fyrir lokuðum dyrum, þ.e. að engum öðrum en þeim sem málið varðar er leyft að vera viðstaddir í dómssalnum þar sem réttarhöldin fara fram.
• Ef taka þarf skýrslu fyrir dómi af barni, yngra en 18 ára sem brotið hefur verið gegn, á það rétt á því að aðrir aðilar málsins fari út úr dómssalnum á meðan. Ef barnið er yngra en 14 ára má líka láta skýrslutökuna fara fram annars staðar en í dómssalnum.
• Ef grunur leikur á að barn, yngra en 18 ára, hafi orðið fyrir kynferðisafbroti, ber lögreglu að tilnefna því réttargæslumann sem hefur það hlutverk að gæta hagsmuna barnsins og veita því aðstoð.
• Engu barni má misþyrma, hvorki andlega né líkamlega. Engu barni má misbjóða kynferðislega eða á annan hátt. Slíkt er refsivert.
Til að fræðast nánar sjá leikskólalög, lög um íslenskan ríkisborgararétt, lög um mannanöfn, lög um almannatryggingar og lög um meðferð opinberra mála.
• Öll börn eiga rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru unnt að veita til verndar andlegu, líkamlegu og félagslegu heilbrigði þeirra.
• Börn sem eru veik eiga rétt á að fá upplýsingar um sjúkdóm sinn og nauðsynlega meðferð eftir því sem þau hafa aldur og þroska til, en alltaf ef þau eru orðin 12 ára.
• Hlífa á börnum við rannsóknum og aðgerðum sem ekki eru nauðsynlegar.
• Veik börn sem eru á spítala eða annarri slíkri stofnun mega hafa foreldra sína eða aðra sem þeim eru nákomnir hjá sér. Þá mega systkini og vinir heimsækja veikt barn.
• Börn á skólaaldri sem eru á spítala eða annarri slíkri stofnun eiga að fá þar kennslu.
• Börn yngri en 18 ára eru sjúkratryggð með foreldrum sínum.
Til að fræðast nánar sjá lög um réttindi sjúklinga, lög um almannatryggingar og lög um heilbrigðisþjónustu.
7. Svo er líka ýmislegt bannað
Bannað er að sýna börnum undir lögræðisaldri ofbeldiskvikmyndir og -tölvuleiki, sem og kvikmyndir eða tölvuleiki sem ógna velferð þeirra. Bönnuð er sýning, sala og önnur dreifing á slíku efni til barna sem hafa ekki náð lögræðisaldri. Allar kvikmyndir má þó hafa til sýningar opinberlega fyrir börn sem náð hafa 14 ára aldri, enda horfi þau á myndina í fylgd foreldris eða forsjáraðila.
Barn sem er yngra en 16 ára má ekki:
• kaupa hættulega skotelda
• fara á dansleiki fyrir fullorðna. Það má aftur á móti fara á sérstakar unglinga- og fjölskylduskemmtanir sem haldnar eru af skólanum, æskulýðsfélögum eða öðrum sem hafa leyfi til þess.
Barn sem er yngra en 18 ára má ekki:
• fara á vínveitingastaði eftir kl. 22.00 nema í fylgd með foreldrum, öðrum forráðamönnum, ættingjum eða maka sem orðinn er 18 ára
• kaupa tóbak
Til að fræðast nánar sjá lög um tóbaksvarnir, áfengislög, lög um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, vopnalög, lög um eftirlit með aðgangi barna að kvikmyndum og tölvuleikjum.
8. Ýmsar reglur í umferðinni sem varða börn sérstaklega
• Allir eiga að nota öryggisbelti í bíl. Börn yngri en 6 ára eiga þó alltaf að nota barnabílstól eða annan öryggisbúnað fyrir börn ef það er hægt.
• Barn 14 ára eða yngra á að nota hlífðarhjálm þegar það er úti að hjóla.
• Allir eiga að nota hlífðarhjálm sem aka eða eru farþegar á bifhjóli eða torfærutæki.
• Barn sem er yngra en 7 ára má ekki hjóla á götunni nema í fylgd með einhverjum sem er orðinn 15 ára og getur passað að barnið fari sér ekki að voða.
Til að fræðast nánar sjá umferðarlög.
• Börn erfa foreldra sína. Þau eru svonefndir lögerfingjar þeirra.
I. Ef foreldri sem deyr er ekki í hjónabandi skiptast allar eignir þess jafnt á milli barnanna.
II. Ef foreldri sem deyr er í hjónabandi skiptast eignir þess milli barnanna og eftirlifandi maka. Börnin fá 2/3 en makinn 1/3.
III. Allir sem eiga börn geta ráðstafað 1/3 hluta eigna með erfðaskrá ef þeir vilja. Ef það er gert verður að fylgja þeim fyrirmælum, en það sem eftir er skiptist samkvæmt reglunum hér að ofan.
• Börn sem hafa verið ættleidd erfa kjörforeldra sína eins og þau væru þeirra eigin börn.
Til að fræðast nánar sjá erfðalög.
• Börn 14 og 15 ára mega vinna við störf af léttara tagi, svo sem létt garðyrkju- og þjónustustörf og önnur hliðstæð störf. 13 ára börn mega einnig vinna slík störf en einungis í takmarkaðan stundafjölda í viku.
• Börn og unglingar á aldrinum 13–17 ára mega ekki vinna við hættulegar vélar eða við hættulegar og skaðlegar aðstæður. Börn og unglingar mega heldur ekki vinna vinnu sem er of erfið fyrir þau, andlega eða líkamlega.
• Börn 13 og 14 ára eiga að fá minnst 14 klukkustunda samfellda hvíld á sólarhring, en unglingar sem eru 15, 16 og 17 ára eiga að fá minnst 12 klukkustunda samfellda hvíld á sólarhring.
• Barn 14–15 ára má vinna í 7 tíma á dag eða 35 tíma á viku, ef um er að ræða vinnu þegar skólinn starfar ekki. Vinna með skóla má ekki vera meiri en 2 tímar á dag eða 12 tímar á viku. Unglingar 15–17 ára mega vinna 8 tíma á dag eða 40 tíma á viku.
• Börn 13 og 14 ára mega ekki vinna frá kl. 20:00 til kl. 06:00, og unglingar 15–17 ára mega ekki vinna frá kl. 22:00 til kl. 06:00.
• Börn og unglingar eiga að fá minnst 30 mínútna hlé á hverjum degi ef þeir vinna lengur en 4 tíma. Hléið skal vera samfellt ef kostur er.
• Börn yngri en 16 ára þurfa ekki að borga skatt af kaupinu sínu nema það fari yfir ákveðna peningafjárhæð á ári. Nemur upphæðin kr. 91.049.– (árið 2003) Þá þarf að borga 4% í skatt af því sem er umfram þá fjárhæð.
• Unglingar 15–17 ára, sem vinna næturvinnu reglulega, eiga rétt á heilbrigðisskoðun á kostnað vinnuveitanda.
• Börn yngri en 13 ára mega almennt ekki stunda launaða vinnu nema með sérstöku leyfi Vinnueftirlits ríkisins.
• Vinnueftirlit ríkisins setur nánari reglur um vinnu barna og unglinga
Til að fræðast nánar sjá lög um aðbúnað, hollustuhætti og aðbúnað á vinnustöðum.
11. Eftir því sem barnið eldist fær það aukin réttindi
• Barn, sem myndað getur eigin skoðanir, á rétt á því að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska.
11.1
12 ára
• 12 ára barn á ætíð rétt á því að segja skoðun sína, m.a. í þessum málum:
• hvort það vill vera áfram í trúfélagi með foreldrum eða skipta um trúfélag,
• hvort það samþykkir að það sé ættleitt,
• á þeirri læknismeðferð sem læknir vill veita því þegar það er veikt,
• í máli sem barnaverndarnefnd fjallar um og varðar það,
• hvort það vill að íslenskur faðir þess sæki um íslenskt ríkisfang fyrir það (ef það er fætt erlendis af ógiftri erlendri konu).
• Til að breyta nafni barns þarf samþykki þess eftir 12 ára aldur.
Til að fræðast nánarsjá barnalög, lög um skráð trúfélög, ættleiðingarlög, lög um mannanöfn, lög um íslenskan ríkisborgararétt, lög um réttindi sjúklinga og barnaverndarlög.
• Nafnskírteini eru gefin út af Hagstofu Íslands til þeirra sem verða 14 ára á árinu.
Til að fræðast nánar sjá lög um útgáfu og notkun nafnskírteina
Þegar unglingur er orðinn 15 ára fær hann aukin réttindi í umferðinni:
• Hann má reiða barn sem er yngra en sjö ára ef hann er vanur hjólreiðamaður og sérstakt sæti er fyrir barnið á hjólinu. Annars er alltaf bannað að reiða farþega á hjóli.
• Hann má taka próf á létt bifhjól (skellinöðru)
• Fatlaður 15 ára unglingur getur fengið ökuskírteini til að mega stjórna hægfara vélknúnum ökutækjum fyrir fatlaða.
En ábyrgðin eykst einnig með hækkandi aldri:
• Unglingar verða sakhæfir 15 ára gamlir. Það þýðir að það má refsa þeim ef þeir fremja afbrot.
Til að fræðast nánar sjá umferðarlög og almenn hegningarlög.
11.4
16 ára
Sá sem er orðinn 16 ára
• getur tekið próf á dráttarvél
• getur hafið ökunám (æfingaakstur)
• getur átt rétt á atvinnuleysisbótum
• á rétt á örorkubótum ef hann er úrskurðaður öryrki.
• getur átt rétt á slysabótum ef hann slasast við íþróttaiðkanir, hvort sem er á æfingum, sýningum eða í keppni
• á að jafnaði rétt á því að fá upplýsingar hjá lækni sínum um veikindi sín, meðferð og batahorfur
• getur ákveðið sjálfur hvort hann vill ganga í trúfélag eða segja sig úr því
• Stúlkur sem orðnar eru 16 ára geta sótt um fóstureyðingu án samþykkis eða vitundar foreldra sinna.
• Í byrjun þess árs sem unglingur verður 16 ára, fær hann sent skattkort frá ríkisskattstjóra, þar sem honum ber að borga skatt af kaupinu sínu eins og aðrir eftir að hann hefur náð 16 ára aldri.
• Unglingi, sem er orðinn 16 ára er skylt að greiða iðgjald í lífeyrissjóð ef hann er launþegi, stundar atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi.
Til að fræðast nánar sjá umferðarlög, lög um atvinnuleysistryggingar, lög um almannatryggingar, læknalög, lög um skráð trúfélög, lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir,lög um tekjuskatt og eignaskatt, lög um staðgreiðslu opinberra gjalda og lög um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda.
11.5
17 ára
Sá sem orðinn er 17 ára:
• má stjórna vinnuvél utan vegar án þess að taka sérstakt ökupróf
• getur tekið bílpróf eða próf á bifhjól
• Sá sem hefur bílpróf eða próf á bifhjól má aka torfærutækjum, svo sem vélsleðum, þríhjólum eða fjórhjólum.
Til að fræðast nánar sjá umferðarlög.
Sá sem er orðinn 18 ára er lögráða, þ.e. sjálfráða og fjárráða.
Sá sem er lögráða:
• ræður því hvað hann tekur sér fyrir hendur
• ræður því hvar hann býr
• ræður því hvernig hann ráðstafar eignum sínum og peningum
• ber ábyrgð á peningaskuldum sínum
• má ganga í hjónaband
• hefur kosningarétt og má bjóða sig fram til Alþingis og sveitarstjórna
Sá sem er orðinn 18 ára hefur sem sagt sömu réttindi og skyldur og fullorðið fólk, nema:
• hann má ekki kaupa áfengi fyrr en hann er orðinn 20 ára
• hann má hvorki nota né eiga skotvopn fyrr en hann er orðinn 20 ára
Til að fræðast nánar sjá lögræðislög, hjúskaparlög, Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, lög um kosningar til Alþingis, lög um kosningar til sveitastjórna, áfengislög og vopnalög.