Hvenær mátt þú hvað?

— Réttindi þín og skyldur —

Stjórnarskráin

Í 3. málsgrein 76. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Börnum skal tryggð sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst“.

Íslensk lög um réttindi barna og unglinga

0–18 ára
Börn eru ólögráða þar til þau ná 18 ára aldri. Þetta kemur fram í íslenskum lögum og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í því felst að:
• Þú átt rétt á forsjá, framfærslu, umhyggju og virðingu foreldra þinna.
• Foreldrar þínir eiga rétt og bera þá skyldu að taka ákvarðanir fyrir þína hönd í veigamiklum málum.
• Þú átt rétt á að þekkja báða foreldra þína og umgangast þá báða, jafnvel þótt þeir búi ekki saman.
• Foreldrum þínum ber skylda til að vernda þig gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi. Foreldrar mega ekki beita börn sín ofbeldi.
• Foreldrar þínir eiga að hafa samráð við þig áður en þeir taka ákvarðanir um mál, sem þig varða eftir því sem aldur þinn og þroski gefa tilefni til. Afstaða þín á að fá aukið vægi eftir því sem þú eldist og þroskast.
• Þú átt rétt á því að foreldrar þínir framfæri þig þangað til þú verður 18 ára. Foreldrar þínir eiga því að sjá þér fyrir húsaskjóli, fæði, klæði og öðru sem þér er nauðsynlegt. Ef foreldrar þínir skilja eða slíta sambúð á það foreldri sem þú býrð ekki hjá að borga meðlag. Þessa peninga á að nota til framfærslu þinnar.
• Þú ræður hvernig þú eyðir peningum sem þú hefur sjálf/ur unnið þér fyrir eða fengið að gjöf. Þetta gildir þó ekki ef um mikla peninga er að ræða. Algengast er að foreldrar fari með fjármál barna sinna þar til þau verða 18 ára en stundum þarf sýslumaður að samþykkja hvernig fjármunum barna er varið.
• Þú mátt ekki stofna til skulda.
• Þú getur leitað til barnaverndarnefndar ef þú býrð við slæmar aðstæður eða sætir illri meðferð, átt í erfiðleikum eða hefur orðið fyrir áreitni eða ofbeldi.
• Ef þú ert með fötlun eða glímir við sértæk vandamál átt þú rétt á aðstoð fagfólks.
• Þú átt rétt til heilsugæslu í sveitarfélagi þínu til verndar andlegu og líkamlegu heilbrigði þínu.
• Ef þú ert veik/ur og dvelur á sjúkrahúsi mátt þú hafa foreldra þína eða aðra sem þér eru nákomnir hjá þér. Systkini þín og vinir mega eftir því sem kostur er heimsækja þig á sjúkrahúsið.
• Þú mátt ekki láta gera á þig húðflúr eða gata líkamann án leyfis foreldra.
• Þú mátt horfa á kvikmyndir, sem eru leyfðar til sýninga fyrir alla aldurshópa.
• Þú átt að læra að synda, nema þú sért talinn ófær til þess að mati læknis.

Barn, sem myndað getur eigin skoðanir, á rétt á því að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Þetta á við bæði um persónuleg mál og samfélagsleg mál.
Sem dæmi um persónuleg mál, sem barn hefur rétt á að tjá sig um má nefna:
 - hjá hvoru foreldrinu það vill búa ef þeir skilja
 - hversu oft það vill hitta það foreldri sitt sem það býr ekki hjá.

Eftir því sem barnið eldist fær það aukin réttindi og ríkari skyldur.

Börn, 12 ára og yngri, mega ekki vera á almannafæri eftir klukkan 20;00 nema í fylgd með fullorðnum. Á tímabilinu 1. maí til 1. september lengist útivistartíminn um tvær klukkustundir.

6 mánaða
• Foreldrar verða að vera búnir að gefa barni sínu nafn áður en það verður 6 mánaða gamalt.

6 ára
• Barn á rétt á og er skylt til að sækja skóla frá 6–16 ára.
• Barn sem hefur verið ættleitt á rétt á að fá vitneskju um ættleiðinguna jafnskjótt og það hefur þroska til. Skal það að jafnaði gert eigi síðar en er barn nær sex ára aldri.

7 ára
• Barn sem orðið er 7 ára má hjóla eitt á akbraut.

8 ára
• Barn sem orðið er 8 ára má fara eitt í sund. Það er þó á ábyrgð foreldra að senda ekki barn sem ekki kann að synda eitt í sundlaug.

12 ára
• 12 ára barn á ætíð rétt á því að segja skoðun sína, m.a. í þessum málum:
 • hvort það vill vera áfram í trúfélagi með foreldrum eða skipta um trúfélag,
 • hvort það samþykkir að það sé ættleitt,
 • á þeirri læknismeðferð sem læknir vill veita því þegar það er veikt,
 • í máli sem barnaverndarnefnd fjallar um og varðar það,
 • hvort það vill að íslenskur faðir þess sæki um íslenskt ríkisfang fyrir það (ef það er fætt erlendis af ógiftri erlendri konu).
 • Til að breyta nafni barns þarf samþykki þess eftir 12 ára aldur.

13 ára
 • Unglingar á aldrinum 13 til 16 ára skulu ekki vera á almannafæri eftir klukkan 22.00, enda séu þau ekki á heimferð frá viðurkenndri skóla-, íþrótta- eða æskulýðssamkomu. Á tímabilinu 1. maí til 1. september lengist útivistartíminn um tvær klukkustundir.
 • Unglingar 13–14 ára mega vinna létt störf í allt að 2 klst. á dag á starfstíma skóla en 7 klst. á dag utan starfstíma skóla. Þeir mega ekki vinna á milli kl. 20:00 til kl. 06:00 á morgnana og eiga rétt á a.m.k. 14 klst. hvíld á sólarhring.

14 ára
• Nafnskírteini eru gefin út af Hagstofu Íslands til þeirra sem verða 14 ára á árinu.
 
15 ára
• Þegar unglingur er orðinn 15 ára fær hann aukin réttindi í umferðinni:
 • Hann má reiða barn sem er yngra en sjö ára ef hann er vanur hjólreiðamaður og sérstakt sæti er fyrir barnið á hjólinu. Annars er alltaf bannað að reiða farþega á hjóli.
 • Hann má taka próf á létt bifhjól (skellinöðru),
 • fatlaður 15 ára unglingur getur fengið ökuskírteini til að mega stjórna hægfara vélknúnum ökutækjum fyrir fatlaða,
• 15–17 ára unglingar mega vinna létt störf í allt að 2 klst. á dag ef þeir eru í skyldunámi en 8 klst. á dag utan ef þeir eru ekki í skyldunámi. Þeir mega ekki vinna á milli kl. 20:00 til kl. 06:00 á morgnana. Þeir eiga rétt á a.m.k. 14 klst. hvíld á sólarhring ef þeir eru í skyldunámi en 12 klst. á sólarhring ef þeir eru ekki í skyldunámi.
• 15 ára unglinga má ráða til að gæta barna, samkvæmt túlkun Vinnueftirlitsins.
• Þegar unglingur nær 15 ára aldri verður hann sjálfstæður aðili barnaverndarmáls.
• Unglingar verða sakhæfir 15 ára gamlir. Það þýðir að það má refsa þeim ef þeir fremja afbrot. Það má handtaka þá og úrskurða í gæsluvarðhald en þá þarf að tilkynna barnaverndarnefnd og foreldrum um það vegna þess að sérreglur gilda um unglinga til 18 ára aldurs.
• Kynferðislegur lágmarksaldur er 15 ár á Íslandi, skv. almennum hegningarlögum. Það er því refsivert að stunda kynlíf með einstaklingi sem er yngri en 15 ára. Þetta lagaákvæði miðar fyrst og fremst að því að vernda börn og unglinga fyrir misnotkun sér eldra fólks, sem vill nýta sér þroska- og reynsluleysi barnanna, en ekki að leggja refsingu við kynferðismökum jafnaldra.

16 ára
Sá sem er orðinn 16 ára:
• er ekki skyldugur að sækja skóla, hafi hann lokið 10. bekk,
• getur tekið próf á dráttarvél,
• getur hafið ökunám (æfingaakstur),
• getur átt rétt á atvinnuleysisbótum,
• á rétt á örorkubótum ef hann er úrskurðaður öryrki,
• getur átt rétt á slysabótum úr almannatryggingakerfinu ef hann slasast við íþróttaiðkanir, hvort sem er á æfingum, sýningum eða í keppni,
• á að jafnaði rétt á því að fá upplýsingar hjá lækni sínum um veikindi sín, meðferð og batahorfur,
• getur ákveðið sjálfur hvort hann vill ganga í trúfélag eða segja sig úr því,
• getur skráð sig í ungliðahreyfingu stjórnmálaflokks,
• getur leitað læknis án samþykkis eða vitundar foreldra.
• Stúlkur sem orðnar eru 16 ára geta sótt um fóstureyðingu án samþykkis eða vitundar foreldra sinna.
• Í byrjun þess árs sem unglingur verður 16 ára, fær hann sent skattkort frá ríkisskattstjóra, þar sem honum ber að borga skatt af launum sínum eins og aðrir.
• Unglingi sem er orðinn 16 ára er skylt að greiða iðgjald í lífeyrissjóð ef hann er launþegi, stundar atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi.
• Reglur laga um útivistartíma gilda ekki um unglinga sem eru 16 ára á árinu. Unglingum ber þó að fara eftir reglum sem foreldrar setja.
• Allir þeir sem hafa lokið grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun skulu eiga kost á að hefja nám í framhaldsskóla.

17 ára
Sá sem orðinn er 17 ára:
• getur tekið bílpróf eða próf á bifhjól. Sá sem hefur slíkt próf má aka torfærutækjum, svo sem vélsleðum, þríhjólum eða fjórhjólum,
• má stjórna vinnuvél utan vegar án þess að taka sérstakt ökupróf,
• má stunda áhugaköfun að uppfylltum skilyrðum um menntun, heilbrigði og hæfni.

18 ára
Sá sem er orðinn 18 ára er lögráða, þ.e. sjálfráða og fjárráða.
Sá sem er lögráða:
• ræður því hvað hann tekur sér fyrir hendur,
• ræður því hvar hann býr,
• ræður því hvernig hann ráðstafar eignum sínum og peningum,
• ber ábyrgð á peningaskuldum sínum,
• má ganga í hjónaband / staðfesta samvist,
• hefur kosningarétt og má bjóða sig fram til Alþingis og sveitarstjórna,
• má kaupa tóbak.

Framfærsluskyldu foreldra lýkur almennt við 18 ára aldurinn. Þó er heimilt að úrskurða foreldri til að greiða barni sínu framlag til menntunar eða starfsþjálfunar samkvæmt kröfu þess frá 18 ára aldri og allt til þess er það nær 20 ára aldri.

Sá sem er orðinn 18 ára hefur sem sagt sömu réttindi og skyldur og fullorðið fólk, nema:
• hann má ekki kaupa áfengi fyrr en hann er orðinn 20 ára,
• hann má hvorki nota né eiga skotvopn fyrr en hann er orðinn 20 ára.

Svo eru nokkur sérákvæði, t.d.:
• Til að ættleiða barn þarf fólk að vera búið að ná 25 ára aldri, nema í undantekningartilfellum er nóg að hafa náð 20 ára aldri.
• Mann má ekki skipa sem héraðsdómara fyrr en hann er 30 ára.
• Maður er ekki kjörgengur til forseta og hann má ekki skipa sem hæstaréttardómara fyrr en hann er 35 ára.

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna

Barnasáttmálanum er ætlað að tryggja öllum börnum og unglingum undir 18 ára aldri sérstök mannréttindi, óháð réttindum hinna fullorðnu. Samkvæmt Barnasáttmálanum skal það sem barni er fyrir bestu alltaf hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir sem varða börn. Samkvæmt Barnasáttmálanum eru börn sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi.

Þú getur lesið meir um Barnasáttmálann hér.

Þú átt rétt á:
• friðhelgi einkalífs (16. gr.)
• að viðhalda því sem auðkennir þig sem einstakling, þ. á m. nafni, fjölskyldutengslum og ríkisfangi (8. gr.),
• að segja skoðun þína og að á þig sé hlustað í málum, sem snerta þig (12. gr.),
• hugsana-, tjáningar- og trúfrelsi (13. og 14. gr.).
• að verða ekki skilin/skilinn frá foreldrum þínum gegn vilja þeirra, nema það reynist, eftir nákvæma athugun, vera þér fyrir bestu (9. gr.),
• lífsafkomu, sem nægir þér til að ná líkamlegum, sálrænum, andlegum, siðferðilegum og félagslegum þroska (27. gr.),
• hvíld og tómstundum og að fá tækifæri til að stunda leiki og skemmtanir, sem hæfa þínum aldri (31. gr.),
• að á þig sé hlustað, borin sé virðing fyrir þér og tillit tekið til þín í málum, sem þig varða (10. og 40. gr.),
• að það sem þér er fyrir bestu hafi alltaf forgang þegar teknar eru ákvarðanir eða gerðar ráðstafanir, sem varða þig (3. gr.),
• ókeypis grunnmenntun, sem beinist að því að rækta persónuleika, hæfileika og andlega og líkamlega getu þína (28. og 29. gr.),
• líkamlegum og sálrænum bata og aðlögun að samfélaginu á nýjan leik ef þú hefur orðið fyrir einhvers konar grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu (39. gr.),


• að njóta sómasamlegs lífs til jafns við aðra, við aðstæður sem tryggja virðingu þína, stuðla að sjálfsbjörg og virkri þátttöku þinni í samfélaginu ef þú ert andlega eða líkamlega fatlaður/fötluð (23. gr.)
• að meðferð þín og allar aðstæður séu undir reglubundnu eftirliti ef þú dvelst á stofnun eða sjúkrahúsi til meðferðar eða umönnunar (25. gr.).
• viðeigandi vernd og mannúðlegri aðstoð ef þú ert flóttamaður (22. gr.).
• að njóta eigin menningar, iðka eigin trú og nota eigið tungumál í samfélagi með öðrum í hópnum ef þú tilheyrir minnihlutahópi (30. gr.).

Þú átt rétt á vernd gegn:
• hvers kyns meðferð, sem á einhvern hátt getur verið skaðleg fyrir þig (32. og 36. gr.),
• hvers kyns líkamlegu og andlegu ofbeldi, þar á meðal kynferðislegri misnotkun (19. gr.),
• mismunun á grundvelli m.a. kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungumáls, trúarbragða, fötlunar eða ætternis (2. gr.),
• ólöglegri meðferð, notkun og sölu eiturlyfja (33. gr.),
• skaðlegu efni í fjölmiðlum (17. gr.),
• því að vera flutt/fluttur ólöglega úr landi og haldið erlendis (11. gr.).

Barnasáttmálinn er réttindasáttmáli. Eðli málsins samkvæmt fjallar hann aðeins um réttindi barna — ekki um skyldur þeirra. Öllum réttindum fylgja þó skyldur. Um þær er fjallað í lögum og reglugerðum.