Hlutverk umboðsmanns barna

Embætti umboðsmanns barna var stofnað með lögum nr. 83/1994 sem tóku gildi 1. janúar 1995. Umboðsmaður barna er stjórnvald og heyrir stjórnskipulega undir forsætisráðuneytið sem hefur eftirlit með fjárreiðum þess. Umboðsmanni barna ber jafnframt að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starfsemi sína á liðnu almanaksári. Að öðru leyti er umboðsmaður sjálfstæður og óháður embættismaður, óháður boð- eða skipunarvaldi stjórnvalda, málsvari barna gagnvart stjórnvöldum og einkaaðilum.

Hlutverk umboðsmanns barna er skilgreint í lögum um embættið nr. 83/1994. Í 1. gr. kemur fram að það er hlutverk umboðsmanns barna að vinna að bættum hag barna og standa vörð um hagsmuni, þarfir og réttindi þeirra. Með börnum í lögum þessum er átt við einstaklinga undir 18 ára aldri.   
   
 3. gr. laganna er að finna almenna skilgreiningu á hlutverki umboðsmanns þar sem fram kemur að honum er ætlað að vekja athygli á réttinda- og hagsmunamálum barna almennt, jafnt á opinberum vettvangi sem og hjá einkaaðilum. Honum ber að vinna að því að tekið sé tillit til hagsmuna barna við lagasetningu, ákvarðanatöku og skipulagningu í þjóðfélaginu.

Eins og allir vita  eru börn ekki þrýstihópur í stjórnmálalegu tilliti og sú staðreynd liggur fyrir að sjónarmið þeirra gleymast oft og tíðum í heimi hinna fullorðnu þótt það sé auðvitað ekki algilt. Verkefni umboðsmanns barna er því ekki síst að hlusta á raddir barna og koma þeirra sjónarmiðum á framfæri þar sem ákvarðanir, sem snerta börn, eru teknar. Afskipti umboðsmanns barna eru ekki einskorðuð við barnaréttar- eða barnaverndarmál, heldur getur hann komið fram með ábendingar eða tillögur um úrbætur sem snerta hag barna á öllum sviðum samfélagsins, svo sem í skólamálum, byggingar- og skipulagsmálum, heilbrigðismálum, tryggingamálum o.s.frv.

Í 2. mgr. 3. gr. laganna er að finna upptalningu á mikilvægustu verkefnum umboðsmanns barna. Þar kemur m.a. fram að honum er ætlað að hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu um málefni barna en með hliðsjón af hinu almenna hlutverki sínu, þ.e. að tryggja bættan hag barna almennt, metur umboðsmaður sjálfur hvort og þá hvaða mál hann tekur til umræðu hverju sinni. Þá er umboðsmanni barna ætlað að koma með tillögur til úrbóta á réttarreglum og fyrirmælum stjórnvalda, er varða börn sérstaklega. Telja verður að í þessu felist einnig heimild til að koma með tillögur til úrbóta ef framkvæmd þessara reglna og fyrirmæla af hálfu stjórnvalda fer að hans mati í bága við hagsmuni, réttindi eða þarfir barna. Umboðsmanni barna er ætlað að stuðla að því að virtir séu þeir þjóðréttarsamningar sem snerta réttindi og velferð barna og Ísland er aðili að.

Hverjir leita helst til embættisins?
Samkvæmt lögum um umboðsmann barna er öllum heimilt að leita til embættisins með erindi sín en í 4. gr. laganna er mælt fyrir um skyldu umboðsmanns til að leiðbeina þeim er til embættisins leita um leiðir sem færar eru innan stjórnsýslu og hjá dómstólum. Hefur verið kappkostað frá upphafi að veita börnum greiðan aðgang að embættinu.
Þrátt fyrir að öllum sé heimilt að leita til embættisins er umboðsmanni barna ekki ætlað að taka til meðferðar ágreining milli einstaklinga, t.d. milli barna og foreldra, forsjáraðila og stofnana eða hafa afskipti af málefnum einstakra barna sem eru nú þegar til meðferðar hjá öðrum stjórnvöldum og stofnunum, t.d. barnaverndarmál, lögreglumál, umgengnis- eða forsjármál.
Stór hluti þeirra erinda sem berast embættinu varða þó einstaklingsmál og eru því ekki tekin til meðferðar sem slík. Kappkostað er að veita þeim sem leita til skrifstofunnar með sín mál greinargóðar upplýsingar, leiðbeiningar og ráð.

Hvernig mál koma inn á borð umboðsmanns barna?
Málin sem berast umboðsmanni barna hvort sem er símleiðis eða skriflega varða allt milli himins og jarðar enda umbjóðendahópurinn stór og margbreytilegur, þ.e. börn og unglingar frá fæðingu til 18 ára aldurs. Þrír málaflokkar hafa þó frá upphafi skorið sig úr hvað varðar fjölda erinda en það eru fjölskyldumál ýmiss konar, barnaverndar- og heilbrigðismál og menntunar- og skólamál.
Eins og að framan greinir tekur umboðsmaður barna ekki til meðferðar einstaklingsmál, en slík mál hafa þó oft leitt til frekari afskipta umboðsmanns hafi þau almenna skírskotun. Umboðsmanni er þannig unnt að taka á einstökum málum með almennum hætti. Rétt er einnig að nefna að umboðsmanni barna er að sjálfsögðu einnig frjálst að taka upp mál að eigin frumkvæði. Nánari upplýsingar um þau mál sem tekin hafa verið til meðferðar við embættið má finna í ársskýrslum embættisins en þær eru birtar  hér á síðunni undir liðnum Útgefið efni.