Heimilisofbeldi

Hvað er heimilisofbeldi?
Afleiðingar heimilisofbeldis
Hvað er til ráða?

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Hvað er heimilisofbeldi?
Heimilisofbeldi er sennilega algengasti ofbeldisverknaðurinn sem framinn er á Íslandi. Ekkert barn á að þurfa að þola ofbeldi, allra síst í sínu nánasta umhverfi. Friðhelgi heimilisins nær ekki til ofbeldis. Heimilisofbeldi er þó yfirleitt mjög vel falið leyndarmál og það birtist í fleiri myndum en barsmíðum og líkamsmeiðingum. Lítilsvirðing, höfnun, einangrun, kúgun, niðurlæging, hótanir, efnahagsleg stjórnun og einelti eru dæmi um andlegt ofbeldi.  Andlega ofbeldið er það sem erfiðast er að merkja og jafnframt að vinna úr. Kynferðisleg misnotkun svo sem nauðganir eða kynferðisleg niðurlæging, er einnig mjög oft hluti af heimilisofbeldi. Frekari upplýsingar um kynferðislegt ofbeldi eru hér.

Margir foreldrar í ofbeldissamböndum halda að það sé hægt að halda börnum sínum fyrir utan ofbeldið en svo er ekki raunin. Börn sem orðið hafa vitni að ofbeldi milli foreldra sinna sýna svipuð einkenni og börn sem hafa sjálf verið beitt líkamlegu ofbeldi þótt einkennin séu yfirleitt vægari. Börnin þjást einnig þó að þau verði ekki beint vitni að ofbeldinu. Ef barnið er t.d. í öðru herbergi og heyrir og skynjar hvað er að gerast hefur það mjög slæmar afleiðingar á sálarlífð. Það sama gildir um barn sem horfir upp á hamslaust foreldri, niðurbrotið foreldri, jafnvel með áverka, eða brotna hluti heimilisins. 
 
Þegar börn og unglingar hljóta líkamlega áverka eftir ofbeldi á heimili stafar það oft af því að foreldrarnir eiga í átökum og börnin lenda á milli, yngri börnin geta ekki forðað sér en unglingarnir eru gjarnan að reyna að hindra heimilisofbeldið. Allra verst er auðvitað þegar foreldrar beita börn sín refsingum (oft tilviljunarkenndum) sem beinlínis er ætlað að skaða og niðurlægja þau.

Ólíkt því sem margir virðast halda eru flengingar, öskur og niðurlægingar líka ofbeldi. Flestir sem beita börn sín slíku ofbeldi eru ekkert endilega slæmir einstaklingar.  Sumir hreinlega vita ekki betur, aðrir eiga erfitt með að stjórna tilfinningum sínum og aðrir eru einfaldlega undir of miklu álagi.

Þó að ofbeldi tengist hörku á það ekki rætur í persónulegum styrk, heldur þvert á móti í vanmætti. Flestir ofbeldismenn beita einungis ofbeldi á heimili sínu, þ.e.a.s. þeir misþyrma nær eingöngu sínum nánustu; maka og börnum. 

Fyrir þá sem vilja fræðast um heimilisofbeldi vill umboðsmaður barna benda á ritið Ofbeldi í nánum samböndum sem er aðgengilegt á vef félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Mjög vandaðar upplýsingar um barnaverndarkerfið og hvernig bregðast á við grun um vanrækslu eða ofbeldi gegn börnum og unglingum er að finna í bókinni Verndum þau eftir Ólöfu Ástu Farestveit uppeldis- og afbrotafræðing og Þorbjörgu Sveinsdóttur B.A. í sálfræði (Mál og menning, Reykjavík 2006).

Ítarlegri upplýsingar um heimilisofbeldi er m.a. að finna á undirsíðunni um ofbeldi á vef Kvennaathvarfsins. Hér er hægt að skoða ýmsa bæklinga Kvennaathvarfsins.  Einnig er vert að lesa grein Vilborgar G. Guðnadóttur „Ofbeldi gegn börnum og unglingum"  sem birt er á www.doktor.is.

Afleiðingar heimilisofbeldis
Álagið við að búa við stöðuga spennu, stjórnleysi og kvíða hefur margvíslegar afleiðingar fyrir börn og unglinga. Þegar ofbeldið liggur alltaf í loftinu á heimilinu og er orðið að fjölskylduleyndarmáli er tilfinningaþroski og sjálfsmynd barna og unglinga í mikilli hættu. Börn sem búa við heimilisofbeldi ná stundum ekki að mynda eðlileg tengsl við aðra og því eiga þau oft við ýmsa skapgerðar- og hegðunarerfiðleika að etja. Á skólaaldri er algengt að börnin telji ofbeldið sér að kenna og reyna því að vera „góð“ til að ástandið batni. Svo fyllast þau jafnan sektarkennd, vonleysi og kvíða þegar ofbeldið heldur áfram. Þessir samskipta- og tilfinningalegu erfiðleikar verða þess valdandi að sumir unglingar taka upp andfélagslega hegðun, á meðan aðrir taka á sig ábyrgðina á fjölskyldunni. Skömmin, niðurlægingin, vonbrigðin, stjórnleysið og stöðugur kvíði gerir það að verkum að sumir eru alla ævi að glíma við afleiðingar ofbeldisins. Einnig er fjallað um börn sem þolendur ofbeldis á yfirsíðunni um ofbeldi.

Hvað er til ráða?
Heimilisofbeldi linnir yfirleitt ekki nema gripið sé til markvissra aðgerða. Óljós loforð duga skammt. Ef barn býr við endurtekið ofbeldi þarf það á aðstoð að halda strax.Hverjum manni er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef hann verður þess var að barn sæti vanrækslu eða illri meðferð og er rétt að hafa tafarlaust samband við barnaverndaryfirvöld þar sem barnið á lögheimili og tilkynna um málið.Auðveldast er að hringja í Neyðarlínuna í síma 112 og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar. Einnig er hægt að hafa samband við barnaverndarnefnd eða starfsmann hennar í viðkomandi sveitarfélagi.Börn og unglingar geta sjálf leitað til starfsmanna nefndanna og fengið þá til að kanna heimilisaðstæður sínar eða vina sinna. Hér á eftir eru helstu aðilar sem geta hjálpað þeim sem búa við heimilisofbeldi.