Ofbeldi

Birtingarmyndir ofbeldis
Réttur til verndar
Börn sem þolendur ofbeldis
Börn sem beita ofbeldi
Ábyrgð hinna fullorðnu

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Birtingarmyndir ofbeldis
Öll börn eiga rétt á líkam­­legri, andlegri og tilfinningalegri umhyggju.  Ofbeldi er vísvitandi meiðandi hegðun þar sem einstaklingur eða hópur beitir valdi til að meiða eða niðurlægja aðra.  Hvers kyns ofbeldi gagnvart börnum er ólíðandi, hvort sem ofbeldið er andlegt eða líkamlegt.  Fólk sem unnið hefur með fórnarlömb ofbeldis lítur svo á að líkamlegt ofbeldi feli alltaf í sér andlegt ofbeldi en andlegt ofbeldi sé einnig algengt án þess að því fylgi líkamlegt ofbeldi.  Ofbeldi gegn börnum og unglingum  getur tekið á sig ýmsar myndir.  Hér er á nokkrum undirsíðum fjallað í stuttu máli um þær tegundir ofbeldis sem bitna hvað verst á íslenskum börnum og bent á þá aðila sem geta veitt nánari upplýsingar, aðstoðað og gefið ráð.

• Heimilisofbeldi
• Kynferðislegt ofbeldi
• Einelti
• Ofbeldi í fjölmiðlum

Mjög vandaðar upplýsingar um barnaverndarkerfið og hvernig bregðast á við grun um vanrækslu eða ofbeldi gegn börnum og unglingum er að finna í bókinni Verndum þau eftir Ólöfu Ástu Farestveit uppeldis- og afbrotafræðing og Þorbjörgu Sveinsdóttur B.A. í sálfræði (Mál og menning, Reykjavík 2006).

Réttur til verndar
Ekkert barn á að þurfa að þola vanrækslu, áreitni eða ofbeldi, allra síst í sínu nánasta umhverfi.  Friðhelgi heimilisins nær ekki til ofbeldis.  Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til verndar gegn hvers konar ofbeldi.  Í 19. grein Barnasáttmálans segir:

1. Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir á sviði löggjafar, stjórnsýslu, félags- og menntunarmála til að vernda barn gegn hvers kyns líkamlegu og andlegu ofbeldi, meiðingum, misnotkun, vanrækslu, skeytingarleysi, illri meðferð eða notkun, þar á meðal kynferðislegri misnotkun, meðan það er í umsjá annars eða beggja foreldra, lögráðamanns eða lögráðamanna, eða nokkurs annars sem hefur það í umsjá sinni.
2. Eftir því sem við á skulu meðal slíkra verndarráðstafana vera virkar ráðstafanir til að koma á félagslegri þjónustu til að veita barni og þeim sem hafa það í sinni umsjá nauðsynlegan stuðning, og til að koma á öðrum forvörnum, svo og til að greina, tilkynna, vísa áfram, rannsaka, taka til meðferðar og fylgjast með tilfellum er barn hefur sætt illri meðferð svo sem lýst hefur verið, svo og ef við á til að tryggja afskipti dómara.

Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.  Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.”  

Í almennum hegningarlögum nr. 19/1940 er að finna ákvæði um líkamsárásabrot og önnur ofbeldisbrot, t.d. kynferðisbrot (sjá t.d. 191. gr., 194.-210. gr. og 218.-219. gr.)  Þessi ákvæði taka jafnt til allra fórnarlamba ofbeldisbrota, hvort sem fórnarlamb ofbeldisins er barn eða fullorðinn einstaklingur.  Allir eiga þennan almenna rétt til að njóta verndar gegn ofbeldi.  Börn, eða forsjáraðilar fyrir þeirra hönd, eiga fullan rétt á því, eins og allir aðrir, að kæra til lögreglu ef þau eru beitt ofbeldi.  Það skiptir ekki máli hver það er sem beitir ofbeldinu, hvort það er annað barn, einhver sem barnið hittir úti á götu, kennari, starfsmaður skóla, foreldri eða einhver annar.  Barn á aldrei að þurfa að líða það að vera beitt ofbeldi.

Nokkrar sérreglur eru í lögum um meðferð opinberra mála um börn sem brotaþola. Við rannsókn mála þar sem grunur leikur á að brotið hafi verið gegn barni ber lögreglu að hafa strax samband við barnaverndarnefnd, sbr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.  Ef um er að ræða kynferðisbrotamál ber lögreglu að tilnefna réttargæslumann sem hefur það hlutverk að gæta hagsmuna barnsins og veita því aðstoð, sbr. 44. gr. b  laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991.  Þá segir í 74. gr. að ef um sé að ræða rannsókn á kynferðisbrotamáli og brotaþoli hafi ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn máls hefst beri lögreglu að leita atbeina dómara sem sér um að taka skýrslu af barninu.

Í 7. mgr. 59. gr. kemur fram að þegar skýrsla er tekin af brotaþola yngri en 18 ára geti dómari kvatt til kunnáttumann sér til aðstoðar við skýrslutöku. Þá eiga ákærandi, ákærði og verjandi hans ekki rétt á að vera viðstaddir í dómsal eða annars staðar þar sem dómþing er háð ef dómari telur að nærvera þeirra geti orðið brotaþola sérstaklega til íþyngingar eða haft áhrif á framburð hans. Ef barnið er yngra en 14 ára má líka láta skýrslutökuna fara fram annars staðar en í dómsalnum, t.d. í sérútbúnu húsnæði eða Barnahúsi.

Hér er hægt að lesa vandaðan bækling gefinn út af dómsmálaráðuneytinu með upplýsingum fyrir þolendur afbrota.  Hér á vef Dómstólaráðs er grein um skýrslutökur af börnum fyrir dómi eftir Sigríði Ingvarsdóttur, dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur.   

Í 28. gr. barnalaga  nr. 76/2003 er fjallað um skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn ofbeldi, sem eina af grunnforsjárskyldum þeirra.  Þetta þýðir að sjálfsögðu að foreldrar mega sjálfir ekki beita börn sín ofbeldi.

28. gr. Inntak forsjár.
Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.
Forsjá barns felur í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.

Hverjum manni er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef hann verður þess var að barn sæti vanrækslu eða illri meðferð og er rétt að hafa tafarlaust samband við barnaverndaryfirvöld þar sem barnið á lögheimili og tilkynna um málið.

Í IV kafla barnaverndarlaga er fjallað um tilkynningarskyldu almennings og þeirra sem hafa afskipti af börnum:

16. gr. Tilkynningarskylda almennings.
Hverjum þeim sem hefur ástæðu til að ætla að barn búi við óviðunandi uppeldisaðstæður, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að tilkynna það barnaverndarnefnd.
Annars er hverjum manni rétt að gera barnaverndarnefnd viðvart um hvert það tilvik sem telja má að hún eigi að láta sig varða.
17. gr. Tilkynningarskylda þeirra sem afskipti hafa af börnum.
Hverjum þeim sem stöðu sinnar og starfa vegna hefur afskipti af málefnum barna og verður í starfi sínu var við að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart.
Sérstaklega er leikskólastjórum, leikskólakennurum, dagmæðrum, skólastjórum, kennurum, prestum, læknum, tannlæknum, ljósmæðrum, hjúkrunarfræðingum, sálfræðingum, félagsráðgjöfum, þroskaþjálfum og þeim sem hafa með höndum félagslega þjónustu eða ráðgjöf skylt að fylgjast með hegðun, uppeldi og aðbúnaði barna eftir því sem við verður komið og gera barnaverndarnefnd viðvart ef ætla má að aðstæður barns séu með þeim hætti sem lýst er í 1. mgr.
Tilkynningarskylda samkvæmt þessari grein gengur framar ákvæðum laga eða siðareglna um þagnarskyldu viðkomandi starfsstétta.

Meginreglan er að barnið á að fá að njóta vafans og því skal einnig tilkynna ef aðeins um grun er að ræða.  Tilkynnandi getur í flestum tilvikum óskað nafnleyndar gagnvart fjölskyldu barnsins.  Auðveldast er að hringja í Neyðarlínuna í síma 112 og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar.  Einnig er hægt að hafa samband við barnaverndarnefnd eða starfsmann hennar í viðkomandi sveitarfélagi.  Barnaverndarnefndir eru pólitískt kjörnar nefndir en víða starfa fagaðilar, eins og t.d. félagsráðgjafar, fyrir nefndirnar.  Nánari upplýsingar um starfsemi barnaverndarnefnda eru á heimasíðu Barnaverndarstofu en hún hefur umsjón og eftirlit með starfsemi barnaverndarnefnda á landinu.  Börn og unglingar sem orðið hafa fyrir ofbeldi geta líka leitað sjálf til starfsmanna barnaverndar.  Ofbeldi gegn börnum kemur öllum við.  Friðhelgi heimilisins nær ekki til ofbeldis.      

Börn sem þolendur ofbeldis
Yfirleitt upplifa þolendur ofbeldis hræðslu, niðurlægingu, skömm, sekt, einmanaleika og varnarleysi, oft ofaná líkamleg meiðsl.  Algengt er að börn sem verða fyrir ofbeldi eða verða vitni að ofbeldi þjáist af svefnleysi og mrtröðum.  Námsörðugleikar eru nokkuð algengir meðal þessara barna þar sem þau geta átt í erfiðleikum með einbeitingu.  Einnig eru þau líklegri en önnur börn til að glíma við þunglyndi og kvíða.  Sum einangrast félagslega, þjást af hegðunarröskun og verða jafnvel árásarhneigð gagnvart öðrum börnum.  Álagið við að búa við stöðuga spennu, stjórnleysi og kvíða hefur margvíslegar afleiðingar fyrir börn og unglinga og börn sem verða fyrir ofbeldi eru líklegri til að eiga við ýmis konar vandkvæði að stríða, jafnvel löngu eftir að ofbeldið átti sér stað.  Sem dæmi má taka vímuefnaneyslu, brottfall úr skóla, óæskilega og ótímabæra kynlífshegðun, afbrot og sjálfsvígstilraunir.  Börn sem hafa verið vanrækt og þurft að þola heimilisofbeldi eru líka líkleg til að endurtaka leikinn við eigin börn.  

Áhrif ofbeldis á börn og unglinga er þó komið undir ýmsum þáttum.  Hvers konar ofbeldi er beitt, hve oft og yfir hve langan tíma eru hlutir sem skipta miklu máli varðandi afleiðingar ofbeldisins á börnin og horfur þeirra til að vinna sig út úr vanlíðaninni.  Einnig skiptir stöðugleiki í umhverfi barnanna miklu máli og er þá átt við fjölskyldu- og vinatengsl, tíðni flutninga og skólaskipti.  Þar að auki hefur staða og hlutverk barnanna í fjölskyldunni, aldur, kyn og þroskastig þeirra áhrif.  Nánar er fjallað um áhrif ofbeldis á einstaka aldurshópa í grein Vilborgar Guðnadóttur, fyrrum framkvæmdastjóra Kvennaathvarfsins „Ofbeldi gegn börnum og unglingum", sem birt er á www.doktor.is.

Börn sem beita ofbeldi
Ofbeldisfull hegðun getur birst á ýmsan hátt hjá börnum og unglingum, t.d. í skapofsaköstum, árásargirni, slagsmálum, hótunum eða tilraunum til að meiða aðra, notkun á hvers konar vopnum, einelti, grimmd í garð dýra, íkveikjum og eignaspjöllum.  Sá sem beitir ofbeldi er yfirleitt óöruggur og býr yfir takmarkaðri hæfni í samskiptum og er ofbeldið venjulega frumstæð aðferð til að bæta sér upp eða fela veikleika og lágt sjálfsálit.  Samsetning og víxlverkan ýmissa þátta eykur líkur á ofbeldishegðun barna og unglinga.   Þar á meðal má telja reynslu af ofbeldi innan fjölskyldu eða samfélags, efðafræðilega þætti, ofbeldisefni í fjölmiðlum og tölvuleikjum, áfengis- og/eða vímuefnaneyslu og erfiðleika í fjölskyldulífi (eins og t.d. fátækt, vanræksla, skilnaður eða sambúðarslit, fjárhagsörðugleikar og skortur á stuðningi).  Á unglingsárum gæti þrýstingur frá félögum eða klíku leitt til þess að unglingar beiti aðra ofbeldi.  Strákar finna sérstaklega fyrir þrýstingi til að sýna völd sín og „karlmennsku" með því að berja einhvern eða ná fram vilja sínum við hitt kynið.  Stelpur nota yfirleitt aðrar aðferðir eins og t.d. baktal og útilokun.  Í mörgum tilvikum eru börn haldin þunglyndi eða eiga við önnur sálræn eða geðræn vandamál að stríða.   

Ábyrgð hinna fullorðnu
Hverjum manni er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef hann verður þess var að barn sæti vanrækslu eða ofbeldi í sínu nánasta umhverfi og er rétt að hafa tafarlaust samband við barnaverndaryfirvöld þar sem barnið á lögheimili og tilkynna um málið.  Einnig er hægt að hringja í síma 112 og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar. 

Ofbeldi meðal barna og unglinga verður að reyna að uppgötva í tíma og uppræta.  Þolendur ofbeldisins þarfnast ekki einungis hjálpar, heldur einnig gerendurnir.  Fjölskyldur beggja þurfa að leggjast á eitt til að koma í veg fyrir að slíkt komi fyrir aftur.  Hér reynir oft sérstaklega á skóla og skólastjórnendur því að oft á einelti sér stað nálægt eða í tengslum við skóla.  Oft þarf fagfólk að koma að málum og veita ráðgjöf og meðferð, sérstaklega þegar ástandið er alvarlegt og hefur varað lengi.  Nánar er fjallað um einelti og viðbrögð skóla hér.

Mikilvægt er að foreldrar og uppalendur kenni börnum sínum að þau ráða yfir líkama sínum sjálf og enginn annar en þau sjálf hefur rétt til að ákveða hvað gert er við líkama þeirra.   Frá unga aldri ætti að leggja rækt við jákvæða sjálfsímynd og sjálfsvirðingu.  Þá er mikilvægt að börnin þjálfist í því að þekkja tilfinningar sínar, takmörk sín jafnt sem sterku hliðarnar.  Einnig er mikilvægt að börn og unglingar tileinki sér virðingu fyrir öðrum og læri að meta sjálf sig og aðra á sanngjarnan hátt.  Einstaklingur sem þekkir verðleika sína og býr yfir nægilegri sjálfsvirðingu til að setja mörk og sætta sig ekki við hvað sem er, á auðveldara með að sýna ákveðni í samskiptum.  Strax á leikskólaaldri er mikils virði að efla vináttu, umburðarlyndi og virðingu fyrir einstaklingum sem hver og einn er sérstakur á sinn hátt.

Augljóst er að ofbeldi hefur neikvæð áhrif á börn og unglinga.  Því er mikilvægt að reyna að koma í veg fyrir að börn og unglingar komist í tæri við ofbeldi, hvort sem það er á heimili, innan samfélagsins eða í gegnum fjölmiðla.  Foreldrar bera auðvitað fyrst og fremst ábyrgð á  velferð barna sinna en nauðsynlegt er að samfélagið í heild hjálpist að við að bjóða unga fólkinu upp á góð uppeldisskilyrði þar sem hlúð er að siðferðisvitund og virðingu.