Fjölmiðlar
Dagskrárefni í fjölmiðlum

Réttur til upplýsinga – réttur til verndar
Lög og reglur um dagskrárefni og  auglýsingar 
Auglýsingar og markaðssetning gagnvart börnum og unglingum
Tölvur og GSM 
Umfjöllun fjölmiðla um börn
Áhrif fjölmiðla á börn 
Ábyrgð þeirra fullorðnu

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til upplýsinga – réttur til verndar
Fjölmiðlar hafa mikil áhrif í samfélaginu, bæði jákvæð og neikvæð.  Töluvert er um að fólk hafi samband við skrifstofu umboðsmanns barna vegna ofbeldisfulls og annars óæskilegs sjónvarpsefnis sem sýnt er á þeim tíma sem ætla má að börn séu að horfa á sjónvarpið.  Á þetta jafnt við um auglýsingar, þætti ætlaða börnum og unglingum sem og efni sem ekki er við hæfi barna en er þó sýnt snemma á kvöldin.  Eftirfarandi umfjöllun miðast aðallega við ofbeldi og ósiðlegt efni í fjölmiðlum, enda eru ábendingar þess efnis þær algengustu sem berast umboðsmanni varðandi fjölmiðla.

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til uppbyggjandi upplýsinga sem og rétt barna til verndar gegn skaðlegu efni.  Í 17. grein Barnasáttmálans segir:

Aðildarríki viðurkenna mikilvægi fjölmiðla, og skulu þau sjá um að barn eigi aðgang að upplýsingum og efni af ýmsum uppruna frá eigin landi og erlendis frá, einkum því sem ætlað er að stuðla að félagslegri, andlegri og siðferðislegri velferð þess, og líkamlegu og geðrænu heilbrigði. Aðildarríki skulu í þessu skyni:
...
e) Stuðla að því að mótaðar verði viðeigandi leiðbeiningareglur um vernd barns fyrir upplýsingum og efni sem skaðað getur velferð þess ...

Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.   Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: "Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst”.

Lög og reglur um dagskrárefni í fjölmiðlum
Lög um fjölmiðla nr.38/2011 gilda um m.a. um dagblöð, tímarit ásamt fylgiritum þeirra, netmiðla, hljóð- og myndmiðla og aðra sambærilega miðla. Þar er í 28. gr. kveðið á um vernd barna gegn skaðlegu efni:

     Fjölmiðlaveitu sem miðlar hljóð- og myndefni er óheimilt að miðla efni, þar á meðal hljóð- og myndsendingum í viðskiptaskyni, sem getur haft skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi efni sem felur í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi.
     Frá bannákvæði 1. mgr. má gera eftirfarandi undantekningar:
a. Eftir kl. 21 á kvöldin virka daga og eftir kl. 22 á kvöldin um helgar og til kl. 5 á morgnana er heimilt að miðla efni í línulegri dagskrá sem ekki er talið við hæfi barna að því tilskildu að á undan því sé birt skýr viðvörun og það sé auðkennt með sjónrænu merki, þegar um miðlun myndefnis er að ræða, allan þann tíma sem efninu er miðlað.
b. Heimilt er að miðla efni í línulegri dagskrá sem ekki er talið við hæfi barna að því gefnu að tryggt sé með viðeigandi tæknilegum ráðstöfunum að útsendingin nái ekki til barna.
c. eimilt er að miðla hljóð- og myndmiðlunarefni eftir pöntun sem ekki er talið við hæfi barna að því tilskildu að tryggt sé með viðeigandi tæknilegum ráðstöfunum að börn hafi ekki aðgang að því.
d. Heimilt er að miðla fréttum og fréttatengdu efni sem ekki er talið við hæfi barna að því tilskildu að það sé nauðsynlegur hluti af fréttaþjónustu viðkomandi fjölmiðils og að á undan því sé birt skýr viðvörun og það sé auðkennt með sjónrænu merki, þegar um miðlun myndefnis er að ræða, allan þann tíma sem efninu er miðlað verði því við komið.
     Undantekningarákvæði a- og b-liðar 2. mgr. taka ekki til hljóð- og myndefnis sem getur haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna.
     Aðrar fjölmiðlaveitur skulu kappkosta að efni sem haft getur skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna sé þeim hvorki aðgengilegt né því miðlað til þeirra.

Um þessa grein segir m.a. í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laga um fjölmiðla:

Ekki er unnt að skilgreina með tæmandi hætti hvaða efni fellur undir bannreglu 1. mgr. Vísað er til efnis sem getur haft skaðvænleg áhrif á þroska barna í víðtækasta skilningi og er efni sem felur í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi sérstaklega nefnt í því sambandi. Þær tilvísanir leysa þó ekki vandann því hvorki klám né tilefnislaust ofbeldi eru einsleit hugtök að merkingu.
    Til fyllingar má þó segja að meginregla 1. mgr. frumvarpsgreinarinnar nái til efnis sem vegna inntaks, efnistaka eða siðferðisboðskapar getur vegna orðfæris eða athafna ógnað velferð barna. Við mat á þessu hlýtur jafnframt að verða horft til viðmiða í öðrum lögum sem með sama hætti er sérstaklega ætlað að vernda hagsmuni barna að þessu leyti, svo sem laga um eftirlit með aðgangi barna að kvikmyndum og tölvuleikjum, nr. 62/2006. Við alla reglusetningu af þessu tagi er þó nauðsynlegt að gæta þess að eðlilegt jafnvægi ríki á milli þeirra ráðstafana sem gerðar eru til að vernda líkamlegan, andlegan og siðferðilegan þroska barna annars vegar og tjáningarfrelsis hins vegar.

Fjölmiðlanefnd er sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem heyrir undir mennta- og menningarmálaráðherra. Nefndin annast eftirlit samkvæmt lögum þessum og daglega stjórnsýslu á því sviði sem lögin ná til. Erindum vegna ætlaðra brota á ákvæðum laga þessara skal beint til fjölmiðlanefndar. Ákvörðunum fjölmiðlanefndar samkvæmt lögum þessum verður ekki skotið til annarra stjórnvalda.

Umboðsmaður vill benda á að rétt sé að snúa sér til fjölmiðlanna (útvarps- og/eða sjónvarpsstöðvanna) sjálfra með athugasemdir við dagskrárefni. Ef einhver verður þess var að dagskrárefni hafi misboðið fólki – og þá sérstaklega börnum – eða hefur á einhvern hátt ýtt undir slæma eða hættulega hegðun er nauðsynlegt að fjölmiðillinn fái vitneskju um það. Ef þættir sem ofbjóða fólki eru styrktir eða kostaðir af fyrirtæki eða stofnun telur umboðsmaður einnig sjálfsagt að sá aðili fái vitneskju um áhrifin sem viðkomandi þættir hafa á áhorfendur/hlustendur.

Með lögum um eftirlit með aðgangi barna að kvikmyndum og tölvuleikjum nr. 62/2006 lagðist kvikmyndaskoðun af hálfu ríkisvaldsins, eins og hún var lengi framkvæmd hér á landi, niður. Bannað er að sýna ungmennum undir lögræðisaldri ofbeldiskvikmyndir og -tölvuleiki eða kvikmyndir og tölvuleiki sem ógna velferð barna, skv. 2. gr. laganna. Bönnuð er sala og önnur dreifing á slíku efni til barna undir lögræðisaldri þó þannig að allar kvikmyndir má hafa til sýningar opinberlega fyrir börn sem náð hafa 14 ára aldri, enda horfi þau á myndina í fylgd foreldris eða forsjáraðila. Ábyrgðaraðilar samkvæmt lögunum eru þeir sem framleiða kvikmyndir eða tölvuleiki til sýningar eða notkunar hér á landi, hafa kvikmyndir eða tölvuleiki til sýningar eða notkunar hér á landi, hafa kvikmyndir eða tölvuleiki til sýningar, leigu, sölu eða annarrar dreifingar í atvinnuskyni, eftir því sem við á í hverju tilviki. Ábyrgðaraðilarnir bera ábyrgð á framkvæmd laganna undir eftirliti fjölmiðlanefndar og lögreglu.  Þeim ber m.a. að setja sér verklagsreglur sem taka til mats á kvikmyndum og tölvuleikjum að fyrirmynd viðurkenndra erlendra skoðunarkerfa.

Auglýsingar og markaðssetning gagnvart börnum og unglingum
Markaðssetning, er beinist að börnum og unglingum, hefur færst í vöxt á síðustu árum.  Sífellt er leitað nýrra leiða til að ná til unga fólksins og eru óbeinar auglýsingar og dulbúin markaðssetning nú orðið daglegt brauð í fjölmiðlum.  Töluvert er um að fólk hafi samband við skrifstofu umboðsmanns barna vegna auglýsinga sem ætlað er að ná til barna og unglinga sem og vegna auglýsinga þar sem börn eru sýnd við óæskilegar aðstæður.  Nánar er fjallað um auglýsingar og markaðssetningu gagnvart börnum hér.

Tölvur og GSM  
Netnotkun eru hluti af daglegu lífi flestra íslenskra barna og ungmenna. Þrátt fyrir að kostirnir við tæknina séu ótal margir er einnig ýmislegt sem mikilvægt er að huga að. Nánar er fjallað um tölvur og GSM hér.

Umfjöllun fjölmiðla um börn
Börn eru viðkvæmur þjóðfélagshópur sem þarf á sérstakri vernd að halda. Endurspeglast það meðal annars í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fram kemur að börnum skuli tryggð sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Ákvæðið felur í sér að nauðsynlegt er að reyna eftir fremsta megni að tryggja öryggi og velferð barna. Engar opinberar reglur fjalla sérstaklega um það hvernig skuli fjalla um börn og málefni þeirra í fjölmiðlum. Umboðsmaður barna hefur fengið ýmsar ábendingar um það að fjölmiðlar hugi ekki nægilega að vernd barna þegar um er að ræða umfjöllun um börn.

Ábyrgð þeirra fullorðnu
Foreldrar bera aðalábyrgð á uppeldi og velferð barna sinna. Í því felst að þeim ber að vernda börnin gegn skaðlegum upplýsingum frá fjölmiðlum hvers konar.  Vert er að benda á 94. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en þar segir að foreldrum beri „eftir því sem í þeirra valdi er, að vernda börn gegn ofbeldis- og klámefni eða öðru slíku efni, m.a. með því að koma í veg fyrir aðgang þeirra að því."

Umboðsmaður barna hvetur alla til að vera vakandi fyrir því efni sem börn og unglingar sjá og heyra.  Sjónvarpið og Netið  eru dæmi um mjög áhrifaríka miðla.   Sífellt fleiri börn eru komin með eigin GSM–síma, sjónvarp og tölvu inn í herbergi sem gerir eftirlit foreldra erfiðara. Allt sem börn heyra og sjá hefur áhrif á þroska þeirra. Því yngri sem börnin eru því meiri eru áhrifin.  Ákveðinn hópur barna og ungmenna býr því miður við þær aðstæður að margir neikvæðir þættir eru til staðar í tilveru þeirra. Þessi börn þurfa á sérstakri vernd að halda.

Með góðri handleiðslu geta börn lært að nýta sér fjölmiðla á heilbrigðan og jákvæðan hátt. Foreldrar og uppalendur ættu að velja dagskrárefni sem á við þroska barnsins, horfa með þeim á það, ræða um efnið og benda á jákvæða hegðun eins og samvinnu, vináttu, og samúð með öðrum.  Það er sjálfsagt að neita börnunum um að sjá þætti sem vitað er að innihalda ofbeldi eða ósiðlegt efni, skipta um stöð eða slökkva á sjónvarpinu þegar þess er þörf og útskýra hversvegna viðkomandi sjónvarpsefni er ekki gott fyrir barnið. 

Foreldrar bera auðvitað fyrst og fremst ábyrgð á velferð barna sinna en nauðsynlegt er að samfélagið í heild hjálpist að við að bjóða unga fólkinu upp á góð uppeldisskilyrði þar sem hlúð er að siðferðisvitund og virðingu. Útgefendur, framleiðendur og dreifingaraðilar efnis bera mikla ábyrgð en þó er mikilvægt að almenningur láti í sér heyra þegar siðferðisvitund hans er nóg boðið.