Fjölmiðlar
Ofbeldi og annað óæskilegt efni í fjölmiðlum

Réttur til upplýsinga – réttur til verndar
Lög og reglur um dagskrárefni og  auglýsingar 
Auglýsingar og markaðssetning gagnvart börnum og unglingum
Tölvur og GSM 
Áhrif fjölmiðla á börn 
Ábyrgð þeirra fullorðnu

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til upplýsinga – réttur til verndar
Fjölmiðlar hafa mikil áhrif í samfélaginu, bæði jákvæð og neikvæð.  Töluvert er um að fólk hafi samband við skrifstofu umboðsmanns barna vegna ofbeldisfulls og annars óæskilegs sjónvarpsefnis sem sýnt er á þeim tíma sem ætla má að börn séu að horfa á sjónvarpið.  Á þetta jafnt við um auglýsingar, þætti ætlaða börnum og unglingum sem og efni sem ekki er við hæfi barna en er þó sýnt snemma á kvöldin.  Eftirfarandi umfjöllun miðast aðallega við ofbeldi og ósiðlegt efni í fjölmiðlum, enda eru ábendingar þess efnis þær algengustu sem berast umboðsmanni varðandi fjölmiðla.

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til uppbyggjandi upplýsinga sem og rétt barna til verndar gegn skaðlegu efni.  Í 17. grein Barnasáttmálans segir:

Aðildarríki viðurkenna mikilvægi fjölmiðla, og skulu þau sjá um að barn eigi aðgang að upplýsingum og efni af ýmsum uppruna frá eigin landi og erlendis frá, einkum því sem ætlað er að stuðla að félagslegri, andlegri og siðferðislegri velferð þess, og líkamlegu og geðrænu heilbrigði. Aðildarríki skulu í þessu skyni:
...
e) Stuðla að því að mótaðar verði viðeigandi leiðbeiningareglur um vernd barns fyrir upplýsingum og efni sem skaðað getur velferð þess ...

Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.   Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: "Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst”.

Lög og reglur um dagskrárefni og auglýsingar
Útvarpslög nr. 53/2000 taka bæði til hljóðvarps og sjónvarps.  Í 1. mgr. 14. gr. þeirra segir:

Sjónvarpsstöðvum er óheimilt að senda út dagskrárefni, þar á meðal auglýsingar, sem gæti haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi dagskrárefni sem felur í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi, á þeim dagskrártíma sem hætta er á að börn sjái viðkomandi efni.

Í 20. gr. útvarpslaga segir svo:

Útvarpsauglýsingar skulu þannig gerðar og fluttar að þær valdi ekki börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða.

Í reglugerð um útvarpsstarfsemi nr. 50/2002 er í 13. gr. sérstaklega fjallað um áhrif auglýsinga á börn:

Sjónvarpsstöðvum er óheimilt að senda út auglýsingar, sem gætu haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi auglýsingar sem fela í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi, á þeim dagskrártíma sem hætta er á að börn sjái.
Útvarpsauglýsingar skulu þannig gerðar og fluttar að þær valdi ekki börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða. Í útvarpsauglýsingum er óleyfilegt að:
a.  hvetja börn til þess að kaupa vöru eða þjónustu með því að notfæra sér reynsluleysi þeirra eða trúgirni,
b.  hvetja börn til þess að telja foreldra sína eða aðra á að kaupa vöru eða þjónustu sem auglýst er,
c.  notfæra sér það sérstaka trúnaðartraust sem börn bera til foreldra, kennara eða annars fólks,
d.  sýna börn að tilefnislausu við hættulegar aðstæður.

Í 21. gr. reglugerðarinnar segir svo:

Sjónvarpsstöðvum er óheimilt að senda út dagskrárefni, sem gæti haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi dagskrárefni sem felur í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi, á þeim dagskrártíma sem hætta er á að börn sjái viðkomandi efni eða fyrir kl. 23.
Dagskrárefni, sem ekki er talið við hæfi barna, sbr. 1. mgr., skal jafnframt einungis sýnt á þann hátt að tryggt sé með tæknilegum ráðstöfunum svo sem með læsingu útsendrar dagskrár að börn á því svæði er útsendingin nær til muni ekki að öðru jöfnu heyra eða sjá slíkar útsendingar. Þegar slíkt dagskrárefni er sent út skal fara á undan því munnleg viðvörun eða það auðkennt með sjónrænu merki allan þann tíma sem útsendingin stendur yfir. 

Það er að sjálfsögðu háð huglægu mati hvað telst klám eða tilefnislaust ofbeldi.  Þá má velta þeirri spurningu fyrir sér hvort ofbeldi sé  ekki nógu slæmt hvort sem það er tilhæfulaust eða ekki.  Útvarpsréttarnefnd hefur eftirlit með framkvæmd útvarpslaga.  Telji einhver að útvarpslög hafi verið brotin er rétt að hafa samband við starfsmann útvarpsréttarnefndar í menntamálaráðuneytinu.  Nánari upplýsingar er að finna á  www.utvarpsrettarnefnd.is. 

Umboðsmaður vill benda á að rétt sé að snúa sér til fjölmiðlanna (útvarps- og/eða sjónvarpsstöðvanna) sjálfra með athugasemdir við dagskrárefni. Ef einhver verður þess var að dagskrárefni hafi misboðið fólki – og þá sérstaklega börnum – eða hefur á einhvern hátt ýtt undir slæma eða hættulega hegðun er nauðsynlegt að fjölmiðillinn fái vitneskju um það. Ef þættir sem ofbjóða fólki eru styrktir eða kostaðir af fyrirtæki eða stofnun telur umboðsmaður einnig sjálfsagt að sá aðili fái vitneskju um áhrifin sem viðkomandi þættir hafa á áhorfendur/hlustendur.

Með lögum um eftirlit með aðgangi barna að kvikmyndum og tölvuleikjum nr. 62/2006 lagðist kvikmyndaskoðun af hálfu ríkisvaldsins, eins og hún var lengi framkvæmd hér á landi, niður. Bannað er að sýna ungmennum undir lögræðisaldri ofbeldiskvikmyndir og -tölvuleiki eða kvikmyndir og tölvuleiki sem ógna velferð barna.  Bönnuð er sala og önnur dreifing á slíku efni til barna undir lögræðisaldri þó þannig að allar kvikmyndir má hafa til sýningar opinberlega fyrir börn sem náð hafa 14 ára aldri, enda horfi þau á myndina í fylgd foreldris eða forsjáraðila. Ábyrgðaraðilar samkvæmt lögunum eru þeir sem framleiða kvikmyndir eða tölvuleiki til sýningar eða notkunar hér á landi, hafa kvikmyndir eða tölvuleiki til sýningar eða notkunar hér á landi, hafa kvikmyndir eða tölvuleiki til sýningar, leigu, sölu eða annarrar dreifingar í atvinnuskyni, eftir því sem við á í hverju tilviki. Ábyrgðaraðilarnir bera ábyrgð á framkvæmd laganna undir eftirliti Barnaverndarstofu og lögreglu.  Þeim ber m.a. að setja sér verklagsreglur sem taka til mats á kvikmyndum og tölvuleikjum að fyrirmynd viðurkenndra erlendra skoðunarkerfa.

Auglýsingar og markaðssetning gagnvart börnum og unglingum
Markaðssetning, er beinist að börnum og unglingum, hefur færst í vöxt á síðustu árum.  Sífellt er leitað nýrra leiða til að ná til unga fólksins og eru óbeinar auglýsingar og dulbúin markaðssetning nú orðið daglegt brauð í fjölmiðlum.  Töluvert er um að fólk hafi samband við skrifstofu umboðsmanns barna vegna auglýsinga sem ætlað er að ná til barna og unglinga sem og vegna auglýsinga þar sem börn eru sýnd við óæskilegar aðstæður.  Nánar er fjallað um auglýsingar og markaðssetningu gagnvart börnum hér.

Tölvur og GSM 
Heimasíður, spjallrásir, MSN, SMS–skilaboð, tölvupóstur, tölvuleikir á Netinu sem og í leikjatölvum eru hluti af daglegu lífi flestra íslenskra barna og ungmenna.  Nær öll (95%) heimili með börn yngri en 16 ára geta tengst Netinu og farsímar í notkun hér á landi eru næstum jafnmargir og landsmenn.  Þrátt fyrir að kostirnir við tæknina séu ótal margir er einnig ýmislegt sem mikilvægt er að huga að.  Nánar er fjallað um tölvur og GSM hér.

Áhrif fjölmiðla á börn og unglinga
Áhrif fjölmiðla á börn og unglinga eru mikil þar sem fjölmiðlar geta haft sterk áhrif á mótun gildismats og hegðunar. Í gegnum fjölmiðla fá börn aðgang að fróðleik og skemmtun en einnig að ýmsu efni sem þau hafa ekki alltaf þroska til að meðtaka. Ofbeldi, kynferðismál, einhliða myndir af kynþáttum og kynjum, misnotkun á áfengi og eiturlyfjum eru alltof algeng umfjöllunarefni í sjónvarpsþáttum. Áhrifagjarnt ungt fólk getur dregið þær ályktanir að það sem það sér í sjónvarpinu sé dæmigert og viðunandi, jafnvel ákjósanlegt. Af því leiðir að fjölmiðlar geta hvatt til hegðunar og viðhorfa sem geta verið óæskileg og neikvæð. Ung börn eiga mun erfiðar en fullorðnir með að meðtaka hið hraða upplýsingaflæði sjónvarpsins og hafa ýmsir fagmenn mælt gegn sjónvarpsáhorfi barna yngri en þriggja ára. Ýmsar rannsóknir hafa sýnt að tengsl séu milli sjónvarpsáhorfs barna og námsgetu þeirra, líkamsástands og ofbeldishegðunar.

Dr. Þorbjörn Broddason, prófessor í félagsfræði, er einn aðstandenda langtímarannsóknarinnar Börn og sjónvarp á Íslandi, sem staðið hefur yfir síðan árið 1968.  Á heimasíðu rannsóknarinnar er ýmsan fróðleik að finna.

Dr. Guðbjörg Hildur Kolbeins, fjölmiðlafræðingur og lektor við Félagsvísindadeild Háskóla Íslands, hefur rannsakað notkun barna og unglinga á fjölmiðlum, og tengsl ofbeldis í sjónvarpsþáttum, kvikmyndum og tölvuleikjum við andfélagslega hegðun.  Hér eru tvær greinar eftir Guðbjörgu:
• Áhrif sjónvarps á börn og unglinga:  getur jóladraumurinn valdið martröð?  Í greininni eru gefin góð ráð til foreldra varðandi sjónvarpsáhorf barna. 
• Eru tölvuleikir skaðvaldur eða saklaus skemmtun?  

Ábyrgð þeirra fullorðnu
Foreldrar bera aðalábyrgð á uppeldi og velferð barna sinna.  Í því felst að þeim ber að vernda börnin gegn skaðlegum upplýsingum frá fjölmiðlum hvers konar.  Vert er að benda á 94. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en þar segir að foreldrum beri „eftir því sem í þeirra valdi er, að vernda börn gegn ofbeldis- og klámefni eða öðru slíku efni, m.a. með því að koma í veg fyrir aðgang þeirra að því."

Umboðsmaður barna hvetur alla til að vera vakandi fyrir því efni sem börn og unglingar sjá og heyra.  Sjónvarpið og Netið  eru dæmi um mjög áhrifaríka miðla.   Sífellt fleiri börn eru komin með eigin GSM–síma, sjónvarp og tölvu inn í herbergi sem gerir eftirlit foreldra erfiðara.  Allt sem börn heyra og sjá hefur áhrif á þroska þeirra.  Því yngri sem börnin eru því meiri eru áhrifin.  Ákveðinn hópur barna og ungmenna býr því miður við þær aðstæður að margir neikvæðir þættir eru til staðar í tilveru þeirra.  Þessi börn þurfa á sérstakri vernd að halda.

Með góðri handleiðslu geta börn lært að nýta sér fjölmiðla á heilbrigðan og jákvæðan hátt.  Foreldrar og uppalendur ættu að velja dagskrárefni sem á við þroska barnsins, horfa með þeim á það, ræða um efnið og benda á jákvæða hegðun eins og samvinnu, vináttu, og samúð með öðrum.  Það er sjálfsagt að neita börnunum um að sjá þætti sem vitað er að innihalda ofbeldi eða ósiðlegt efni, skipta um stöð eða slökkva á sjónvarpinu þegar þess er þörf og útskýra hversvegna viðkomandi sjónvarpsefni er ekki gott fyrir barnið. 

Foreldrar bera auðvitað fyrst og fremst ábyrgð á  velferð barna sinna en nauðsynlegt er að samfélagið í heild hjálpist að við að bjóða unga fólkinu upp á góð uppeldisskilyrði þar sem hlúð er að siðferðisvitund og virðingu.  Útgefendur, framleiðendur og dreifingaraðilar efnis bera mikla ábyrgð en þó er mikilvægt að almenningur láti í sér heyra þegar siðferðisvitund hans er nóg boðið.