Afbrot

Börn og afbrot
Ósakhæf börn yngri en 15 ára 
Sakhæf börn, 15–18 ára 
Börn sem brotaþolar 
Fésektir – skaðabætur – bætur til þolenda afbrota
Börn sem vitni
Börn fanga
Börn og tollskoðanir 
Hvað þýðir að vera á sakaskrá? 

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu. 

Börn og afbrot
Í 14. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að eigi skuli refsa manni fyrir verknað, er hann hefur framið áður en hann varð 15 ára gamall. Þetta þýðir að börn teljast sakhæf þegar þau verða 15 ára gömul, þ.e. við lok 15. ára afmælisdags. Börnin eru upp frá því talin bera ábyrgð á gerðum sínum og geta þurft að taka út refsingu ef þau brjóta af sér. Reglur barnaverndarlaga gilda um ósakhæf börn sem brjóta af sér en almenn hegningarlög, auk ýmissa sérlaga gilda um þau börn sem fremja afbrot og eru á aldrinum 15–18 ára. Þó eru í gildi ýmsar sérreglur um meðferð mála sakhæfra barna og má þar sérstaklega nefna barnaverndarlögin og ýmis önnur ákvæði laga um að líta skuli til ungs aldurs við meðferð þessara mála.

Ósakhæf börn, yngri en 15 ára
Þegar börn yngri en 15 ára fremja afbrot verður þeim ekki refsað fyrir brot sín samkvæmt almennum hegningarlögum. Hins vegar er tekið á málum þeirra sem barnaverndarmálum, þar sem reglur barnaverndarlaga gilda um málsmeðferð. Tilgangurinn með rannsókn lögreglu á málum ósakhæfra barna er ekki sá að undirbúa þau fyrir ákæruvaldið né heldur að rannsaka til hlítar alla þætti þeirra, svo að dómstólar geti dæmt um sekt eða sýknu. Hlutverk lögreglu í þessum málum er fremur eins konar hjálpar- eða aðstoðarhlutverk við börnin og fjölskyldur þeirra. Í 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, segir:

Ef lögregla verður þess vör að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu skal hún tilkynna barnaverndarnefnd um það. Þegar grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því skal lögregla, þegar hún fær slíkt mál til meðferðar, tilkynna það barnaverndarnefnd og gefa henni kost á að fylgjast með rannsókn málsins. Barnaverndarnefnd skal tilkynna foreldri barns um slíkt mál mæli hagsmunir barnsins ekki gegn því.
Gefa skal fulltrúa barnaverndarnefndar kost á að vera viðstaddur skýrslutöku af barni sem sakborningi í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála, svo og skýrslutöku af barni sem brotaþola og sem vitni. Á þetta við hvort sem skýrslutaka fer fram hjá lögreglu eða fyrir dómi. Um skýrslutöku af barni gilda að öðru leyti ákvæði laga um meðferð sakamála og reglugerða sem settar hafa verið með stoð í þeim.

Yfirleitt er lögreglan kölluð til þegar afbrot er framið og gilda þá um samskipti lögreglunnar við börnin og forsjáraðila þeirra, fyrirmæli nr. 9/2009 sem sett voru af ríkissaksóknara árið 2001 en endurnýjuð árið 2009. Tilmæli þessi voru sett m.a. vegna ítrekaðra ábendinga umboðsmanns barna um þörf á reglum um samskipti lögreglu við ósakhæf börn og forsjáraðila þeirra í tengslum við afbrot barnanna en í gegnum tíðina hefur umboðsmanni borist fjöldinn allur af ábendingum um ýmislegt sem betur hefur mátt fara í þessum samskiptum.

Í framangreindum tilmælum ríkissaksóknara um meðferð mála gegn börnum undir 15 ára aldri, sem byggð eru fyrst og fremst á barnaverndarlögum, segir að kalla skuli til lögreglu ef grunur er uppi um afbrot ósakhæfs einstaklings og skal lögreglan þá þegar hafa samband við barnaverndarnefnd. Rannsóknin fer m.a. fram með það fyrir augum að leiða umfang brotsins í ljós, til að ganga úr skugga um hvort aðrir kunni að eiga þátt í brotinu og svo unnt sé að hafa uppi á og/eða skila því sem stolið var. Ef yfirheyra á barnið skal barnaverndarnefnd senda fulltrúa sinn á staðinn. Barnaverndarstarfsmaðurinn hefur síðan samband við foreldra barnsins og geta foreldrarnir verið viðstaddir yfirheyrsluna nema hagsmunir barnsins eða rannsóknarhagsmunir standi í vegi fyrir því. Ekki er um sakamál að ræða heldur barnaverndarmál en lögreglu er að sjálfsögðu heimilt að flytja barnið á lögreglustöð til yfirheyrslu o.s.frv. Þetta verður þó alltaf að gerast með vitund barnaverndar, sem og foreldra. Talið er að ef bið eftir fulltrúa barnaverndarnefndar spilli fyrir rannsókn málsins megi lögregla byrja yfirheyrslu án viðveru hans.

Ósakhæf börn verða yfirleitt ekki beitt þvingunarráðstöfunum í þágu opinberrar rannsóknar nema í algjörum undantekningartilvikum og verður að vera fyrir hendi skýr og ótvíræð lagaheimild til beitingar slíkra úrræða. Þó er talið heimilt að handsama ósakhæft barn og færa það á lögreglustöð án samþykkis þess í því skyni að yfirheyra það í tengslum við rannsókn á broti. Ekki má þó vista barn yngra en 15 ára í fangageymslu. Einnig er talið ljóst að beita megi þvingunarúrræðum réttarfarslaga, sem unnt er að beita gagnvart þeim sem ekki eru sakaðir í máli, einnig gagnvart börnum yngri en 15 ára. Meðal annars er hér átt við húsleit og líkamsleit.

Árið 2003 skipaði dómsmálaráðherra nefnd til að fara yfir og meta tilraunaverkefnið Hringinn, sem er samstarfsverkefni lögreglunnar og fjölskylduþjónustunnar í Grafarvogi, Miðgarði um nýjar leiðir til að bregðast við afbrotum ósakhæfra ungmenna. Markmið Hringsins er að gefa barni sem framið hefur afbrot tækifæri til að læra af reynslu sinni og leggja sitt af mörkum til að gera umhverfi sitt öruggara og þannig bæta fyrir hegðun sína á uppbyggilegan hátt. Nefndin gerði tillögu um að sambærilegt tilraunaverkefni yrði sett á laggirnar í öllum hverfum borgarinnar sem og í nokkrum öðrum tilteknum sveitarfélögum. Einnig var viðruð sú skoðun hvort taka ætti upp sambærileg úrræði fyrir sakhæf ungmenni. Nefndin skilaði skýrslu um málið og er hægt að lesa hana hér.

Mikilvægt er að hafa í huga að jafnvel þó börn séu ekki sakhæf bera þau samt sem áður vissa ábyrgð á gerðum sínum. Það getur því verið nauðsynlegt fyrir lögreglu að taka mál föstum tökum, t.d. þegar eldri aðilar láta ósakhæf börn fremja fyrir sig brot sem ekki er hægt að refsa þeim fyrir sökum aldurs.

Sakhæf börn 15–18 ára
Börn á aldrinum 15–18 ára eru sakhæf samkvæmt almennum hegningarlögum. Það þýðir að þau eru talin ábyrg gerða sinna og hægt er að gera þeim refsingu, brjóti þau gegn refsilögum. Almennar reglur um rannsókn mála og meðferð þeirra gilda því um þau börn sem brjóta af sér á þessum aldri. Nokkrar sérreglur gilda þó um þennan hóp, sem taka fyrst og fremst mið af því að vernda börnin eins og hægt er og tryggja þeim þá umönnum sem velferð þeirra krefst.

Í Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er kveðið á um hin ýmsu réttindi barna og unglinga. Þar er að finna almennar reglur eins og t.d. í 3. gr. sáttmálans þar sem segir að það sem börnum er fyrir bestu, skuli alltaf hafa forgang þegar gerðar eru ráðstafanir sem þau varða. Þessi meginregla á að sjálfsögðu við um öll börn og við allar aðstæður. Það hvílir því skylda á öllum þeim sem fara með málefni barna, sem grunuð eru um sakhæfa háttsemi eða hafa verið sakfelld, að taka alltaf tillit til ungs aldurs þeirra. Þá er einnig að finna ákvæði í Barnasáttmálanum sem taka sérstaklega til barna sem gerst hafa brotleg við refsilög. Þau ákvæði eiga það öll sammerkt að þeim er ætlað að tryggja velferð þessara barna. Taka þau og mið af þeirri staðreynd að þeir, sem eru ungir að árum, eru yfirleitt móttækilegri en þeir eldri fyrir hvers konar endurhæfingu. Markmið þessara ákvæða er að hvetja aðildarríki Barnasáttmálans til þess að stuðla að því með öllum tiltækum ráðum að beina ungmennum af afbrotabrautinni og byggja þau upp sem nýta þjóðfélagsþegna (sbr. t.d. 37. gr. og 3. og 4. mgr. 40. gr. Barnasáttmálans).

Samkvæmt b-lið 37. gr. og 4. mgr. 40. gr. Barnasáttmálans skal frelsissvipting á borð við handtöku, varðhald og fangelsun einungis beitt sem síðasta úrræði þegar börn eiga hlut að máli. Frelsissvipting á að standa sem styst og henni ber að haga á þann hátt sem hæfir best velferð barna. Að auki ber að taka tillit til aðstæðna þeirra, hvers og eins, og eðli þeirra afbrota sem þau hafa framið þegar tekin er ákvörðun um það hvort frelsissviptingu skuli beitt og hversu lengi hún skuli vara. Þessi sjónarmið byggja m.a. á meðalhófsreglunni svonefndu sem lögfest hefur verið með 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Þá eiga ungmenni, ekki síður en þeir sem eldri eru, að njóta góðs af fyrirmælum í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum. Í 3. mgr. 10. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem Ísland er aðili að, er t.d. mælt svo fyrir að í refsikerfinu skuli gert ráð fyrir því að aðalmarkmiðið skuli vera betrun og félagsleg endurhæfing þeirra sem komast í kast við lögin.

Jafnvel þó almennar reglur gildi um meðferð mála sem varða afbrot barna á aldrinum 15–18 ára eru ýmis ákvæði laga, sem lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum ber að hafa hliðsjón af. Barnaverndarlögin gilda jafnt um þennan aldurshóp og þann yngri og kemur þá helst til skoðunar 18. gr. barnaverndarlaganna, sem rakin var hér að framan. Lögreglu ber því að tilkynna barnaverndarnefnd um öll mál þegar grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því og skal barnaverndarstarfsmanni gefinn kostur á að fylgjast með rannsókn málsins. Barnaverndarnefnd tilkynnir síðan foreldrum barns um málið nema hagsmunir barnsins mæli gegn því.

Heimilt er að úrskurða barn á aldrinum 15–18 ára í gæsluvarðhald, en í 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 segir að sakborningur verði því aðeins úrskurðaður í gæsluvarðhald að fram sé kominn rökstuddur grunur um að hann hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við, enda hafi hann náð 15 ára aldri. Þá eru talin upp frekari skilyrði í ákvæðinu. Sömu reglur gilda um gæsluvarðhald barna og fullorðinna, þó með þeim fyrirvara að stjórnvöld skulu alltaf taka tillit til þess ef um barn er að ræða og haga aðgerðum sínum þannig að hagsmunir barnsins séu ætíð hafðir í huga.

Ef sakborningur í sakamáli er barn, þ.e. yngri en 18 ára, á hann rétt á því að réttarhöldin séu haldin fyrir lokuðum dyrum, þ.e. að engum öðrum en þeim sem málið varðar sé leyft að vera viðstaddir í dómsalnum þar sem réttarhöldin fara fram. Óheimilt er að skýra opinberlega frá því sem fram fer í lokuðu þinghaldi, nema dómari leyfi. Óheimilt er að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi en dómari getur veitt undanþágu frá banni þessu ef sérstaklega stendur á. Þetta er m.a. tekið fram í 10. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Þá er ungur aldur í ýmsum lagaákvæðum nefndur sem ástæða til að taka vægar á málum, t.d. er ungur aldur sérstaklega nefndur þegar rætt er um skilorðsbundna frestun ákæru skv. 56. gr. alm. hgl. o.s.frv. Þá er því oft beitt í málum ungra brotamanna að fresta skilorðsbundið ákvörðun eða fullnustu refsingar ungra brotamanna.

Í almennum hegningarlögum nr. 19/1940 er gert ráð fyrir að ungmenni sem brjóta af sér séu ekki dæmd til refsivistar nema um sé að ræða mjög alvarleg eða ítrekuð brot. Samkvæmt 56. og 57. gr. laganna er heimilt að fresta því að gefa út ákæru, fresta því að ákvarða refsingu eða fresta fullnustu refsingar gegn því almenna skilyrði að sá sem brotið hefur af sér gerist ekki sekur um brot að nýju á tilgreindu tímabili. Með þessu móti er verið að veita einstaklingnum tækifæri til að snúa af afbrotabrautinni. Þá er möguleiki, samhliða almenna skilyrðinu, að beita sérstökum skilyrðum sem gert er ráð fyrir í 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Meðal þessara sérstöku skilyrða má nefna

• að aðili sæti á skilorðstímanum umsjón einstakra manna, félags eða stofnunar,
• að aðili neyti ekki á skilorðstímanum áfengis eða fíkniefna,
• að aðili vistist á meðferðarstofnun,
• að aðili hlíti fyrirmælum umsjónarmanns um dvalarstaði, menntun, vinnu, umgengni við aðra menn og notkun tómstunda,
• að aðili gangist undir að þola takmarkanir á umráðum yfir tekjum sínum eða öðru er fjárhag hans varðar,
• að aðili greiði eftir getu fébætur fyrir tjón sem hann hefur valdið með broti sínu.

Þessi úrræði geta gagnast mjög vel þegar um er að ræða unga afbrotamenn sem nýlega hafa leiðst út af beinu brautinni.  Þegar mælt er fyrir um eftirlit með þeim sem dæmdir eru skilorðsbundið fer Fangelsismálastofnun með eftirlitið eða felur það öðrum sbr. 1. mgr. 66. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005.  Ákvæði um afleiðingar skilorðsrofa eru í 1. mgr. 59. gr. og 60. gr. almennra hegningarlaga.  Á vef Fangelsismálastofnunar, www.fangelsi.is, er að finna greinagóðar upplýsingar um ákærufrestun, skilorðseftirlit og skilorðsbundna fangelsisrefsingu.

Þar eð það þykir ákaflega óheppilegt að börn séu vistuð í fangelsi innan um eldri afbrotamenn, gerðu Fangelsismálastofnun og Barnaverndarstofa samkomulag sín á milli um vistun ungra fanga á meðferðarheimilum í stað fangelsa. Samkomulagið hefur verið í gildi frá árinu 1998 og felst í því að þeim sem eru yngri en 18 ára og fá fangelsisdóm er boðið að fara frekar á meðferðarheimili og afplána dóm sinn þar en að fara í fangelsi. Samþykki brotamannsins til vistunar á meðferðarheimili í stað fangelsis þarf að liggja fyrir. Í 1. gr. samkomulagsins segir: Stefnt er að því að fangar yngri en 18 ára verði að jafnaði vistaðir á meðferðarheimilum sem rekin eru samkvæmt ákvæðum laga um vernd barna og ungmenna þar sem fram fer sérhæfð meðferð, enda sé talið að það sé þeim fyrir bestu. Samkomulagið er hægt að lesa í heild sinni hér.

Umboðsmaður barna hefur látið málefni ungra afbrotamanna og ungra fanga til sín taka og sendi m.a. frá sér álitsgerð um unga fanga árið 1998 (sjá ársskýrslu 1998, bls. 87). Sama ár var einmitt gert framangreint samkomulag milli Barnaverndarstofu og Fangelsismálastofnunar um vistun ungra fanga á meðferðarheimilum í stað fangelsa.  Umboðsmaður hefur einnig skoðað skilorðseftirlit með ungum afbrotamönnum en ábendingar hafa borist í gegnum tíðina um að eftirlitið sé ekki nægilegt með því unga fólki sem fær skilorðsbundna dóma. Sama á við þegar frestað er ákæru eða ákvörðun/fullnustu refsingar með skilyrðum. Til að þessi ákvæði hafi tilætluð áhrif verður eftirlitið að vera virkt. Sumarið 2010 heimsótti umboðsmaður barna einnig öll fangelsi á landinu, að Kvíabryggju undanskildu, með það fyrir augum að skoða aðstæður barna í fangelsum.

Börn sem brotaþolar
Nokkrar sérreglur eru í lögum um meðferð sakamála um börn sem brotaþola:

Við rannsókn mála þar sem grunur leikur á að brotið hafi verið gegn barni ber lögreglu að hafa strax samband við barnaverndarnefnd, sbr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ef um er að ræða kynferðisbrotamál ber lögreglu að tilnefna réttargæslumann sem hefur það hlutverk að gæta hagsmuna barnsins og veita því aðstoð, sbr. 1. mgr. 41. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þá segir einnig í fyrrnefndu ákvæði að ef um er að ræða rannsókn á kynferðisbrotamáli og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn máls hefst beri lögreglu að leita atbeina dómara sem sér um að taka skýrslu af barninu.

Í 2. mgr. 123. gr. laga um meðferð sakamála kemur fram að þegar skýrsla er tekin af brotaþola yngri en 15 ára geti dómari kvatt til kunnáttumann sér til aðstoðar við skýrslutöku. Þá eiga ákærandi, ákærði og verjandi hans ekki rétt á að vera viðstaddir í dómsal eða annars staðar þar sem dómþing er háð ef dómari telur að nærvera þeirra geti orðið brotaþola sérstaklega til íþyngingar eða haft áhrif á framburð hans. Ef barnið er yngra en 15 ára má líka láta skýrslutökuna fara fram annars staðar en í dómsalnum, t.d. í sérútbúnu húsnæði eða Barnahúsi, sbr. 9. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Hér er hægt að lesa vandaðan bækling gefinn út af dómsmálaráðuneytinu með upplýsingum fyrir þolendur afbrota.  Hér á vef Dómstólaráðs er grein um skýrslutökur af börnum fyrir dómi eftir Sigríði Ingvarsdóttur, dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur.   

Fésektir – skaðabætur – bætur til þolenda afbrota
Samkvæmt almennum hegningarlögum nr. 19/1940 geta refsingar verið tvenns konar, fangelsi og fésektir. Þegar barn verður sakhæft við 15 ára aldur getur því komið til þess að það verði dæmt til að greiða sektir vegna afbrota sem það hefur framið. Þetta á við jafnvel þó að barnið verði ekki fjárráða fyrr en 18 ára.

Sama má segja um skaðabætur en þegar barn hefur valdið tjóni getur því verið gert að greiða þeim sem misgert var við skaðabætur, sbr. nánar í skaðabótalögum, nr. 50/1993. Samkvæmt íslenskum rétti geta börn orðið bótaskyld. Ekki er miðað við ákveðinn aldur þegar metið er hvort börn getið orðið skaðabótaskyld, heldur er miðað við hvort ætla megi að barn á sama aldri og tjónvaldur hefði skilið að hegðun sú sem um er að ræða væri hættuleg eða líkleg til að valda tjóni. Yngsta barn sem dæmt hefur verið bótaskylt í Hæstarétti var 10 ára gamalt er það olli tjóni. Hafi tryggingafélag greitt skaðabætur til tjónþola vegna tjóns sem barn hefur valdið af stórkostlegu gáleysi er tryggingafélaginu heimilt að beina endurkröfu að barninu. Þetta getur t.d. átt við um þjófnað og umferðalagabrot.

Börn eiga að sjálfsögðu rétt á bótum sem þolendur afbrota og gilda m.a. um það efni lög nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Þar segir í 1. gr. að ríkissjóður greiði bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum. Geta bæturnar verið vegna líkamstjóns, tjóns á munum og vegna miska. Miskabætur eru yfirleitt alltaf dæmdar þegar um er að ræða kynferðisbrot gegn börnum.

Börn sem vitni
Í lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008 eru ákvæði um vitnaleiðslur fyrir dómi. Samkvæmt ákvæðum laganna geta börn verið kölluð sem vitni í dómsmálum en það er dómarinn sem metur það í hvert og eitt skipti hvort slíkt skuli heimilað. Dómarinn byggir mat sitt þá væntanlega bæði á gagnsemi framburðarins, sem og hagsmunum barnsins.

Í 14. gr. reglugerðar um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu, nr. 651/2009 er fjallað um framkvæmd þess þegar barn yngra en 18 ára er yfirheyrt sem vitni hjá lögreglu. Þar segir orðrétt:

Nú er vitni yngra en 18 ára yfirheyrt og skal þá gefa foreldrum þess eða öðrum þeim sem það ber traust til, kost á að vera við yfirheyrsluna. Þetta á ekki við ef viðkomandi er sjálfur kærður í málinu eða aðrar ástæður mæla því í mót.
Gefa skal barnaverndarnefnd kost á að láta fulltrúa sinn eða starfsmann vera viðstaddan yfirheyrslu. Ef ástæða þykir til skal æskja þess að fulltrúi eða starfsmaður barnaverndarnefndar verði við yfirheyrslu.
Gæta skal fyllstu tillitssemi við yfirheyrslu barns sem er yngra en 18 ára. Barn skal yfirheyrt á heimavelli þess, ef þess er kostur. Ef mál varðar meint kynferðisbrot gegn stúlkubarni skal kona annast yfirheyrslu. Ef þess er ekki kostur skal leitast við að yfirheyra barnið í viðurvist konu, ef foreldrar eða aðrir sem barnið ber traust til, geta ekki verið viðstaddir.
Nú er vitni þolandi kynferðisbrots og skal þá, ef þess er kostur, taka skýrslu þess upp á hljóðband og jafnframt upp á myndband. Forðast skal sem unnt er að endurtaka yfirheyrslur barna.

Þá er einnig að finna ákvæði í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála um börn sem vitni. Þar segir í 1. mgr. 116. gr.:

Hverjum manni, sem er orðinn 15 ára, lýtur íslenskri lögsögu og er ekki aðili máls eða fyrirsvarsmaður aðila, er skylt að koma fyrir dóm sem vitni til að svara munnlega spurningum sem er beint til hans um málsatvik.  Dómari metur með hliðsjón af atvikum hverju sinni hvort yngri manni en getur í 1. mgr. verði gert skylt að gefa skýrslu sem vitni.

Börn fanga
Sum börn alast upp við þann veruleika að foreldrar þeirra dveljast í fangelsi í lengri eða skemmri tíma. Reglur um samvistir barnanna og foreldra þeirra við þessar aðstæður er að finna í lögum um fullnustu refsinga, nr. 49/2005 og reglugerð um fullnustu refsinga, nr. 961/2005.

Í 23. gr. laganna kemur fram að ef kona á ungbarn við upphaf afplánunar refsingar eða eignast barn í afplánun þá megi heimila henni að hafa barnið hjá sér í fangelsinu. Þessi ákvörðun er tekin af fangelsisyfirvöldum í samráði við barnaverndarnefnd. Nánar segir um þessar aðstæður í 6. gr. reglugerðar nr. 961/2005 að leyfa megi konu, í samráði við barnaverndarnefnd, að hafa ungbarn sitt hjá sér í fangelsi fyrstu mánuði ævi þess og að jafnaði þar til það verður 18 mánaða að aldri, enda sé það ekki talið andstætt hagsmunum barnsins.

Samkvæmt ákvæðum 34. gr. sömu laga ber fangelsisyfirvöldum að skipuleggja aðstæður þannig í fangelsum að börn geti komið með í heimsóknir og að þeim sé sýnd nærfærni. Einnig segir að ef heimsóknir þurfi að fara fram utan fangelsis vegna hagsmuna barns skuli það gert á grundvelli álits barnaverndaryfirvalda eða annarra sérhæfðra aðila.

Heimsóknir barna yngri en 18 ára til fanga skulu fara fram í fylgd forsjáraðila eða annars aðstandanda. Heimilt er að leyfa barni sem hefur náð 16 ára aldri að heimsækja fanga án fylgdar, liggi fyrir skriflegt samþykki forsjáraðila eða annars aðstandanda, enda verði það ekki talið andstætt hagsmunum barnsins. Börn geta skrifað foreldrum sínum bréf í fangelsi auk þess sem foreldrar geta skrifað börnum sínum bréf úr fangelsinu. Foreldrar geta hringt í börnin sín úr fangelsum auk þess sem börn geta hringt í foreldra sína í fangelsi.

Forstöðumaður fangelsis getur að fengnu samþykki Fangelsismálastofnunar veitt fanga sem afplánar refsingu reglubundin dagsleyfi til dvalar utan fangelsis til að vera með fjölskyldu sinni eða vinum ef slíkt telst heppilegt sem þáttur í refsifullnustu eða til að búa fanga undir að ljúka afplánun. Slíkt leyfi skal vera 14 klukkustundir að hámarki og skal að jafnaði veitt frá kl. 7 að morgni til kl. 22 að kvöldi sama dags. Heimilt er að lengja leyfið ef fangi á sannanlega um langan veg að fara til heimilis síns sbr. 44. gr. laga um fullnustu refsinga. Þá getur forstöðumaður fangelsis m.a. veitt fanga skammtímaleyfi til að vera viðstaddur fæðingu, skírn eða fermingu barns síns sbr. 46. gr. laganna.  Hér á unglingasíðunni eru nánari upplýsingar um börn fanga og samskipti þeirra við foreldra sína.  Einnig er vert að benda á síðu Fangelsismálastofnunar, www.fangelsi.is.  

Börn og tollskoðanir
Þegar barn kemur til landsins án fylgdar forsjáraðila getur sú staða komið upp að tollverðir þurfi að gera leit á því vegna gruns um refsiverðan verknað.

Árið 2000 barst umboðsmanni barna ábending um að ekki væri alltaf farið að reglum barnaverndarlaga þegar framkvæmd væri leit á börnum sem ferðast ein til landsins. Af því tilefni sendi umboðsmaður erindi til ríkistollstjóra þar sem spurst var fyrir um það hvaða reglur giltu um þessi mál. Í ljós kom að ekki voru til skriflegar reglur um tollleit á ólögráða einstaklingum og hvatti umboðsmaður til þess að slíkar reglur yrðu settar hið fyrsta. Í framhaldi af því voru settar reglur unnar í samstarfi sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, tollstjórans í Reykjavík og barnaverndarnefndar í Sandgerði. Er um að ræða ítarlegar leiðbeiningar fyrir tollverði um hvernig skuli bregðast við þegar til stendur að leita á eða hjá barni. Við samningu reglnanna var höfð hliðsjón af ákvæðum barnaverndarlaga, laga um meðferð opinberra mála og reglugerð um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslu hjá lögreglu. Í kjölfar þessara afskipta umboðsmanns barna var svohljóðandi ákvæði bætt inn í 160. gr. tollalaga, nr. 88/2005. Þar segir:

Ef fyrirhuguð er leit á einstaklingi sem er ólögráða vegna aldurs skal þá þegar hafa samband við forsjáraðila hans og fulltrúa barnaverndarnefndar, í því umdæmi þar sem leit skal fara fram, og gefa þeim kost á að koma á staðinn án tafar og vera viðstaddir þegar leit fer fram.

Nánari umfjöllun um þetta mál er að finna í ársskýrslum umboðsmanns barna fyrir árin 2000–2002.

Hvað þýðir að vera á sakaskrá?
Í sakavottorð eru skráðar upplýsingar um þau afbrot sem einstaklingur fremur. Það getur verið mjög slæmt að vera ekki með hreint sakavottorð og afleiðingarnar geta verið alvarlegar og haft neikvæð áhrif á líf einstaklingsins seinna meir. Börn og unglingar gera sér ekki alltaf grein fyrir þessum afleiðingum afbrota, þ.e. að þau geta fylgt þeim út í lífið jafnvel þó viðkomandi hafi snúið við blaðinu og hætt allri ólögmætri hegðan. Sem dæmi um afleiðingar má nefna að atvinnurekendur óska í auknum mæli eftir sakavottorði þegar fólk sækir um vinnu og í sumum atvinnugreinum er þess krafist að fólk geti framvísað hreinu sakavottorði. Sama má segja um ýmsar menntastofnanir hérlendis sem erlendis. Það sem skráð er á sakavottorð fyrnist ekki heldur fylgir einstaklingnum alla ævina!

Þegar barn verður 15 ára gamalt og um leið sakhæft er byrjað að skrá á sakavottorð þess flest lögbrot sem það fremur. Þetta eru m.a. skemmdarverk, ofbeldisbrot, fíkniefnabrot, brot á áfengislögum og fölsun skilríkja.

Lögreglan hefur gefið út fróðlegan bækling um þessi mál sem ber heitið Það er farsælt að fylgja lögunum og er hægt að nálgast hann hjá lögreglunni. Þar er m.a. að finna þetta heilræði til barna og unglinga:  Það er mikilvægt að hugsa áður en framkvæmt er því það sem þú gerir í dag getur komið þér í koll á morgun.