Afgreiðslutími er frá 9:00 til 15:00 alla virka daga




 

 

 

Skylda okkar allra !

Hverjum manni er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef hann verður þess var að barn sæti vanrækslu eða illri meðferð og er rétt að hafa tafarlaust samband við barnaverndaryfirvöld þar sem barnið á lögheimili og tilkynna um málið.  Neyðarlínan 112 tekur við tilkynningum um barnaverndarmál.
 
 
 

Kynferðisofbeldi

Hvað er kynferðislegt ofbeldi?
Afleiðingar kynferðisofbeldis
Lög og reglur um kynferðisofbeldi
Þegar barn segir frá
Hvað er til ráða?

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Hvað er kynferðislegt ofbeldi?
Fullorðið fólk á ekki að snerta börn ef börnunum finnst það óþægilegt. Kynferðisleg misnotkun á börnum er það þegar börn eru fengin til að taka þátt í kynferðislegu athæfi eða leik, með einhverjum sem hefur meiri völd eða er hærra settur en þau. Kynferðislegt ofbeldi birtist á margvíslegan hátt. Kynferðisleg misnotkun á barni getur átt sér stað innan fjölskyldu, frá hendi foreldris, stjúpforeldris, systkina eða annarra ættingja eða þá utan heimilis, frá hendi vinar, nágranna, barnfóstru, kennara eða ókunnugra. Það er misjafnt að hve miklu leyti gerendur eru meðvitaðir um að þeir séu í raun að misþyrma fórnarlambinu. Almennt séð telja gerendur sínar þarfir mikilvægari en þolendanna og auðmýkja þannig og gera lítið úr tilfinningum og réttindum þeirra. Gerendur leitast við að ná yfirráðum yfir þolendum á meðan þolendur upplifa sársauka, hræðslu, niðurlægingu, skömm, sekt, einmanaleika, sem og algert valda- og varnarleysi. Yngri börn gera sér síður grein fyrir því að misnotkunin er eitthvað sem ekki má.

Oftast eru það karlar sem beita konur og börn kynferðisofbeldi. Kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og unglingum er ein alvarlegasta tegund ofbeldis sem til er þar sem það skaðar tilfinningalíf fórnarlambanna til langs tíma. Þeir sem fremja kynferðisafbrot gegn börnum tengjast yfirleitt fjölskyldu barnsins sem þeir misnota.

Nauðgun, sifjaspell, barnaklám, kynferðisleg áreitni og vændi eru allt tegundir kynferðisofbeldis, sama hvort atburðurinn á sér stað einu sinni eða oftar.

  • Nauðgun
    Samfarir án samþykkis er nauðgun. Þó að fórnarlambið geti ekki eða sé ekki í ástandi til að neita (t.d. vegna ofneyslu áfengis eða annarra vímuefna eða þroska- eða reynsluleysis) þýðir það ekki að réttlætanlegt sé að hafa við það kynmök.
  • Sifjaspell
    Sifjaspell er kynferðislegt atferli þar sem gerandi og þolandi eru tengdir trúnaðarböndum, eins og t.d. innan fjölskyldna, þar sem annar aðilinn er undir lögaldri og vill ekki slíkt atferli en er undirgefinn og háður ofbeldismanninum. Sifjaspell á sér oft stað inni á heimilum og yfirleitt leggur gerandinn mikla áherslu á að þolandinn megi alls ekki segja neinum frá ofbeldinu, sem oft er reyndar kallað öðrum fallegri nöfnum.
  • Barnaklám
    Barnaklám er það nefnt þegar börn eru sýnd á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Er með þessu átt við kynferðislega lýsingu (ásýnd) sem virkar stuðandi eða er á annan hátt til þess fallin að vera lítillækkandi eða niðrandi, þar með taldar kynferðislegar lýsingar með notkun barna, dýra, ofbeldis, þvingunar og kvalalosta. Það er ekki skilyrði að við töku myndefnis hafi verið framið kynferðisbrot gegn barninu. Barnaklám getur m.a. birst í kvikmyndum, á ljósmyndum eða sem myndskeið er sýna kynferðislegt ofbeldi á börnum. Ofbeldið heldur áfram þegar barnaklámi er dreift á Netinu eða það er vistað í tölvu. Frekari upplýsingar er að finna á vef Barnaheilla.
  • Kynferðisleg áreitni
    Kynferðisleg áreitni getur verið líkamleg (t.d. káf), bundin í orð (t.d. athugasemdir og uppástungur um kynlíf eða líkama þolanda) eða táknræn (t.d. það sem gefið er í skyn án beinna orða eða athafna). Kynferðisleg áreitni er ósanngjörn og/eða móðgandi hegðun sem hefur slæm áhrif á sjálfsvirðingu þolanda. Það telst kynferðisleg áreitni ef hegðun er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hún sé illa séð. Eitt tilvik getur einnig talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.
  • Vændi
    Vændi er það þegar borgað er fyrir einhvers konar kynlífsþjónustu. Flestir stunda vændi í neyð og það er alltaf hætta á að einstaklingar séu þvingaðir á einn eða annan hátt til að selja líkama sinn.
Þögn er ekki það sama og samþykki. Ekkert getur réttlætt kynferðisofbeldi og gerandinn ber alla ábyrgð. Kynferðislegt ofbeldi er aldrei þolandanum að kenna þó að sumir gerendur séu snillingar í að telja sjálfum sér og öðrum trú um það.
 
Mjög vandaðar upplýsingar um barnaverndarkerfið og hvernig bregðast á við grun um vanrækslu eða ofbeldi gegn börnum og unglingum er að finna í bókinni Verndum þau eftir Ólöfu Ástu Farestveit uppeldis- og afbrotafræðing og Þorbjörgu Sveinsdóttur B.A. í sálfræði (Mál og menning, Reykjavík 2006).
 
Á heimasíðu Stígamóta er að finna heilmikinn fróðleik um kynferðislegt ofbeldi. Heimasíðan er www.stigamot.is. Einnig er á síðu Blátt áfram verkefnisins mikið af upplýsingum um kynferðisofbeldi gegn börnum. Heimasíðan er www.blattafram.is. Auk þess má benda á tvær greinar sem birtar eru á www.persona.is; „Kynferðisleg misnotkun á börnum og Gerendur kynferðisofbeldis. Á lögregluvefnum er undirsíða um kynferðisbrot þar sem hægt er að nálgast gagnlegar upplýsingar um rannsókn og meðferð kynferðisbrota og mála sem varða barnaklám.
 
Afleiðingar kynferðisofbeldis
Ekkert barn er tilbúið að kljást við kynferðislega misnotkun.  Ef barn verður fyrir kynferðislegri misnotkun hefur það víðtæk áhrif á tilfinningar þess, hugsanir og hegðun.  Eins og áður segir upplifa þolendur sársauka, hræðslu, niðurlægingu, skömm, sekt, einmanaleika, sem og algert valda- og varnarleysi.  Yngri börn gera sér síður grein fyrir því að misnotkunin er eitthvað sem ekki má.  Skömmin, sektarkenndin og það að finnast maður ekki geta sagt neinum frá ofbeldinu getur jafnvel farið verr með börn og unglinga heldur en ofbeldið sjálft.  Börn sem verða fyrir kynferðisofbeldi verða oft mjög reið sjálfum sér og finnst þau ekki eiga neitt gott skilið.  Það er þekkt staðreynd að börn sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi segja í mörgum tilfellum ekki frá því fyrr en löngu síðar, oft ekki fyrr en á fullorðinsárum.

Lög og reglur kynferðisofbeldi
Kynferðisbrot gegn börnum er einn alvarlegasti glæpur sem hægt er að fremja, enda er ljóst að kynferðislegt ofbeldi getur eyðilagt líf þolenda. Í XXII. kafla (194–-210. gr.) almennra hegningarlaga er fjallað um kynferðisbrot. Í 202. gr. almennra hegningarlaga er að finna ákvæði sem miðar að því að vernda börn og unglinga fyrir kynferðislegri misnotkun sér eldra fólks sem vill nýta sér þroska- og reynsluleysi barnanna. Lagt er fortakslaust bann við kynmökum við börn yngri en 15 ára. Tilgangurinn með þessu ákvæði hegningarlaga er sá að veita börnum vernd gegn kynferðislegri misnotkun sér eldri og reyndari einstaklinga en ekki að leggja refsingu við kynferðismökum jafnaldra:

202. gr.
Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn, yngra en 15 ára, skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Lækka má refsingu eða láta hana falla niður, ef gerandi og þolandi eru á svipuðum aldri og þroskastigi.
Önnur kynferðisleg áreitni en sú sem greinir í 1. mgr. varðar fangelsi allt að 6 árum.
Hver sem með blekkingum, gjöfum eða á annan hátt tælir ungmenni yngra en 18 ára til samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi allt að 4 árum.
Hver sem greiðir barni yngra en 18 ára endurgjald gegn því að hafa við það samræði eða önnur kynferðismök skal sæta fangelsi allt að 2 árum.

Um nauðgun er fjallað í 194. gr. almennra hegningarlaga:
194. gr.
Hver sem með ofbeldi eða hótun um ofbeldi þröngvar manni til holdlegs samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.
Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refsingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að notfæra sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun manns til þess að hafa við hann samræði eða önnur kynferðismök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans.
Um sifjaspell og önnur kynferðisbrot gegn börnum er fjallað í 200. og 201. grein framangreindra laga.
200. gr.
Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn sitt eða annan niðja skal sæta fangelsi allt að 8 árum og allt að 12 ára fangelsi sé barnið yngra en 16 ára.
Önnur kynferðisleg áreitni manns gagnvart barni sínu eða öðrum niðja en sú er greinir í 1. mgr. varðar allt að 4 ára fangelsi og allt að 6 ára fangelsi sé barnið yngra en 16 ára.
Samræði eða önnur kynferðismök milli systkina varða fangelsi allt að 4 árum. Hafi annað systkina eða bæði ekki náð 18 ára aldri þegar verknaður átti sér stað má ákveða að refsing falli niður að því er þau varðar.
201. gr.
Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn eða ungmenni, yngra en 18 ára, sem er kjörbarn hans, stjúpbarn, fósturbarn, sambúðarbarn eða tengt honum þannig fjölskylduböndum í beinan legg eða barn, sem honum hefur verið trúað fyrir til kennslu eða uppeldis, skal sæta fangelsi allt að 8 árum og allt að 12 ára fangelsi sé barn yngra en 16 ára.
Önnur kynferðisleg áreitni en sú sem greinir í 1. mgr. varðar fangelsi allt að 4 árum og allt að 6 ára fangelsi sé barnið yngra en 16 ára.
 
Þeir sem telja hafa verið brotið á sér geta farið til lögreglunnar og kært brotið. Fyrningarfrestur (þ.e. hvenær ekki er lengur hægt að refsa fyrir ákveðið brot á lögum) er mismunandi eftir því hve lögin kveða á um langa fangelsisvist.
 
Sök vegna alvarlegustu kynferðisbrota gegn börnum fyrnist ekki (þ.e. 194. gr., 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 201. gr. þegar brot er framið gagnvart barni undir 18 ára aldri). Skilgreining á hugtakinu nauðgun hefur verið rýmkuð verulega frá því sem áður var. Gert er ráð fyrir því að önnur kynferðisnauðung og misnotkun á bágu andlegu ástandi og því að þolandi getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans teljist nauðgun. Sama refsing liggur við samræði og öðrum kynferðismökum við börn yngri en 15 ára og við nauðgun, þ.e. fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að 16 árum.
 
Fyrningarfrestur annarra kynferðisbrota en þeirra alvarlegustu byrjar ekki að líða fyrr en frá þeim degi er brotaþoli nær 18 ára aldri. Lengd fyrningarfrests fer síðan eftir því hve þung hámarksrefsing liggur við broti.
 
Breytingar á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga voru samþykktar á Alþingi 17. mars 2007. Sjá nánar hér.
 
Þegar barn segir frá
Það er mjög erfitt fyrir barn að greina frá kynferðisofbeldi.  Oft hefur barnið þurft að telja í sig kjark í langan tíma áður en það segir frá.  Skömm, sektarkennd og óttinn við að gerandi láti verða af hótunum sínum sem hann notaði á barnið til að fá það til að þegja yfir glæpnum geta verið yfirþyrmandi.  Stundum segir barnið frá ofbeldinu án þess að ætla sér það og stundum treystir það sér aðeins til að segja frá hluta af því sem gerðist.  Ef barn tekur það skref að segja frá kynferðisofbeldi er mikilvægt að bregðast rétt við.  Fyrstu viðbrögð skipta miklu máli fyrir horfur barnsins og hvernig það tekst á við afleiðingar ofbeldisins.  Barnið þarf að finna að því sé trúað og það hafi verið rétt hjá því að segja frá.  Barnið þarf að fá að heyra það að ofbeldið var alls ekki því sjálfu að kenna.  Það skiptir líka miklu að hlusta vel á barnið en ekki að yfirheyra það.  Tryggja þarf öryggi barnsins og tilkynna málið til yfirvalda.
 
Hver sá sem þekkir einhvern sem hefur orðið fyrir, býr við, eða beitir kynferðislegu ofbeldi þarf að kynna sér úrræðin sem eru í boði og reyna að hjálpa. Ef barn hefur orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi þarf það á aðstoð að halda strax. Hverjum manni er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef hann verður þess var að barn sæti vanrækslu eða illri meðferð og er rétt að hafa tafarlaust samband við barnaverndaryfirvöld þar sem barnið á lögheimili og tilkynna um málið. Barnið á að fá að njóta vafans ef einhver er.Það er mismunandi eftir einstaklingum og eðli misnotkunarinnar hvert er hentugast að leita. Flestir vilja fyrst ræða málin í trúnaði við einhvern náinn áður en tekin er ákvörðun um hvort ofbeldið verður kært til lögreglunnar. Hér að neðan eru helstu aðilar sem geta hjálpað þeim sem hafa reynslu af kynferðislegu ofbeldi.
  • Barnaverndarnefndir
    Öllum ber skylda til að tilkynna barnaverndarnefnd um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Börn og unglingar geta sjálf leitað til starfsmanna nefndanna og fengið þá til að kanna heimilisaðstæður sínar eða vina sinna. Auðveldast er að hringja í Neyðarlínuna í síma 112 og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar. Einnig er hægt að hafa samband við barnaverndarnefnd eða starfsmann hennar í viðkomandi sveitarfélagi. Nánari upplýsingar um starfsemi barnaverndarnefnda eru á heimasíðu Barnaverndarstofu en hún hefur umsjón og eftirlit með starfsemi barnaverndarnefnda á landinu. Allar nánari upplýsingar um tilkynningar og barnaverndarmál er að finna í barnaverndarlögum nr. 80/2002.
  • Barnaheill
    Ef þú rekst á barnaklám á Netinu láttu þá vita hér á ábendinga- og fræðsluvef Barnaheilla eða með því að senda tölvupóst á abending@barnaheill.is.
  • Barnahús
    Barnahús sinnir málefnum barna sem grunur leikur á að hafi sætt kynferðislegri áreitni eða ofbeldi. Barnaverndarnefndir bera ábyrgð á vinnslu slíkra mála og geta óskað eftir þjónustu Barnahúss. Börn og forráðamenn þeirra geta með tilvísun barnaverndarnefnda fengið alla þjónustu á einum stað sér að kostnaðarlausu. Heimasíða Barnahúss er www.barnahus.is og símanúmerið er 530-2500.
  • Blátt áfram
    Blátt áfram eru sjálfstæð félagasamtök og er tilgangur samtakanna að efla forvarnir gegn kynferðislegu ofbeldi á börnum á Íslandi.  Blátt áfram býður upp á fræðslu fyrir skóla og félagasamtök, fullorðna og börn um kynferðislegt ofbeldi og forvarnir. Á heimasíðu félgasins, www.blattafram.is, er að finna ráðgjöf fyrir foreldra og uppalendur  og þar er einnig sérstök síða ætluð börnum.
  • Fjölskylduráðgjöf sveitarfélaga
    Mörg sveitarfélög bjóða íbúum sínum upp á félagslega ráðgjöf. Börn geta yfirleitt hringt eða komið sjálf og rætt málin eða beðið um aðstoð. Næstu skref eru svo ákveðin í samráði við foreldra eða barnaverndarnefnd. Hafðu samband við sveitarfélagið þitt til að fá upplýsingar um fjölskylduþjónustuna. Hérna er hægt að nálgast upplýsingar um sveitarfélögin á landinu og heimasíður þeirra.
  • Heilsugæslustöðvar
    Ef barn er með áverka eftir kynferðislegt ofbeldi er nauðsynlegt að láta starfsfólk heilsugæslustöðvarinnar líta á þá (og skrá niður upplýsingar um áverkana til að auðvelda rannsókn málsins ef ákveðið verður að kæra ofbeldið). Það getur líka verið gott að ræða við lækna og hjúkrunarfræðinga heilsugæslunnar um tilfinningaleg mál. Margar heilsugæslustöðvar hafa opnað sérstaka móttöku fyrir ungt fólk á aldrinum 13-20 ára til að ræða um heilsu og líðan. Hérna er listi yfir allar heilsugæslustöðvar á landinu, heimasíður þeirra, netföng o.fl.
  • Hjálparsími Rauða krossins, 1717
    Hjálparsíminn 1717 er gjaldfrjáls og opinn allan sólarhringinn fyrir þá sem þurfa aðstoð vegna depurðar, kvíða, þunglyndis eða sjálfsvígshugsana. Tilgangurinn með Hjálparsíma Rauða krossins er að vera til staðar fyrir þá sem vilja þiggja aðstoð til að sjá tilgang með lífinu. Heimasíða Rauða krossins er www.redcross.is. Hér er að finna nánari upplýsingar um hjálparsímann.
  • Lögreglan
    Lögreglan tekur við kærum vegna brota á lögum. Ef kynferðisbrot eru kærð strax til lögreglu auðveldar það rannsókn málsins. Oft berast lögreglu þó kærur vegna kynferðisbrota mörgum árum eftir að brotið er framið. Á lögregluvefnum er undirsíða um kynferðisbrot þar sem hægt er að nálgast gagnlegar upplýsingar um rannsókn og meðferð kynferðisbrota og mála sem varða barnaklám. Á síðunni er einnig mjög fróðlegur bæklingur sem heitir Upplýsingar fyrir þolendur afbrota“
  • Neyðarmóttaka vegna nauðgana
    Neyðarmóttakan veitir þolendum kynferðisofbeldis fyrstu hjálp, ráðgjöf og stuðning. Einnig fá skjólstæðingar skoðun samkvæmt réttarfarslegum kröfum um sönnunarbyrði. Starfsmenn neyðarmóttöku koma þolanda í samband við lögmann hyggist hann/hún leggja fram kæru en allir geta þó leitað til neyðarmóttöku hvort sem þeir hyggjast leggja fram kæru hjá lögreglu eða ekki. Neyðarmóttaka fyrir fórnarlömb nauðgana er á Landspítalanum Fossvogi. Síminn er 543-2094 en beinn sími til vaktstjóra hjúkrunar er 543-2019. Neyðarmóttaka vegna nauðgana er einnig á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Síminn þar er 463-0800.
  • Kirkjan
    Mörgum finnst gott að tala við sóknarprestinn sinn um viðkvæm mál. Einnig er hægt að hafa samband við Fjölskylduþjónustu kirkjunnar sem er á Klapparstíg 25-27 í Reykjavík. Síminn er 562-3600.
  • Samtök um kvennaathvarf
    Kvennaathvarfið er fyrir konur og börn þeirra þegar dvöl í heimahúsum er þeim óbærileg vegna ofbeldis eiginmanns, sambýlismanns eða annarra heimilismanna. Til að koma í viðtal eða dvöl þarf samþykki forsjáraðila. Einnig er boðið upp á ráðgjöf allan sólarhringinn í síma 561-1205. Þangað geta börn og unglingar hringt til að fá stuðning og ráð án þess að gefa upp nafn sitt. Heimasíðan er www.kvennaathvarf.is.
  • Starfsfólk skólans
    Grunn- og framhaldsskólanemar eiga að geta leitað til umsjónarkennara, námsráðgjafa eða skólahjúkrunarfræðings (í grunnskólum) með trúnaðarmál. Ef um kynferðislegt ofbeldi er að ræða geta þessir aðilar tilkynnt um ofbeldið til barnaverndarnefndar og gefið ráð um næstu skref.
  • Stígamót
    Stígamót eru opin öllum þeim sem orðnir eru 18 ára og orðið hafa fyrir kynferðislegu ofbeldi og aðstandendur þeirra. Stígamót veita stuðning við að ræða ofbeldið, rifja það upp og setja það í orð, en það eru fyrstu skrefin í að ná tökum á afleiðingum ofbeldisins á sjálfsmynd og sjálfsvirðingu þolenda. Fólk ræður sjálft ferðinni, hve mikinn stuðning það vill og í hve langan tíma. Heimasíðan er www.stigamot.is og síminn er 562-6868 og 800-6868.