Einelti

Hvað er einelti?
Einkenni þolenda eineltis
Einelti í skólum
Einelti með nýjum miðlum
Hvað er til ráða?

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Hvað er einelti?
Einelti er ofbeldi.  Margar skilgreiningar eru til á hugtakinu einelti, m.a. þessi hér:

Einelti er niðurlægjandi áreitni eða ofbeldi, líkamlegt eða andlegt, sem stýrt er af einstaklingi eða hópi og beinist að einstaklingi sem ekki tekst að verja sig.  Einelti felur í sér að einstaklingur eru tekinn fyrir með síendurtekinni stríðni, látbragði, niðrandi ummælum og sögusögnum, andlegri kúgun, hótunum af ýmsu tagi, líkamlegri misbeitingu, félagslegri höfnun eða markvissri útskúfun.

Einelti hefur margvíslegar birtingarmyndir:

• Munnlegt ofbeldi – Uppnefni, stríðni eða niðurlægjandi athugasemdir.  Þeir sem beita ofbeldinu hvíslast t.d. á um fórnarlambið, flissa og hlæja.
• Félagslegt ofbeldi – Barnið er skilið útundan í leik, því er ekki boðið að taka þátt í samkomum með bekkjarfélögunum eins og t.d. afmælisveislum.  Barnið þarf að þola svipbrigði, augnagotur, þögn eða algert afskiptaleysi.
• Efnislegt ofbeldi – Eigum fórnarlambsins er stolið, t.d. skólabókum, pennaveski, skólatösku, nesti eða íþróttafatnaði eða þessir hlutir eru eyðilagðir.
• Andlegt ofbeldi – Barnið er þvingað til að gera eitthvað sem stríðir algerlega gegn réttlætiskennd þess og sjálfsvirðingu, s.s. girt er niður um barnið, það látið eyðileggja eigur annarra, jafnvel skólans.  Barnið fær endurtekið neikvæðar athugasemdir og hótanir, ýmist í daglegum samskiptum eða í gegnum netið eða GSM –síma.
• Líkamlegt ofbeldi – Gengið er í skrokk á barninu, það barið, klórað, hárreitt og sparkað er í það og því hrint.

Sjá nánar: Niðurstöður starfshóps um tillögur um aðgerðir gegn einelti í grunnskólum.

Yfirleitt ríkir ójafnvægi í persónulegum og/eða líkamlegum styrk geranda og þolanda, þannig að þolandi stendur höllum fæti gagnvart geranda/gerendum.

Algengt er að börn gantist í góðu, tuski hvert annað til og kalli hvert annað ýmsum nöfnum, án þess að nokkrum detti í hug að um einelti sé að ræða.  Það sem skilur á milli þess og eineltis er samband gerandans og fórnarlambsins og tilgangurinn með samskiptunum.  Ef annar aðilinn hefur yfirhöndina og tilgangur hans með samskiptunum er að valda líkamlegum eða andlegum sársauka hins er um eineltistilvik að ræða, sérstaklega ef um síendurteknar athugasemdir eða ofbeldi er að ræða. 

Börn og unglingar sem lenda í einelti eru yfirleitt ekki mjög örugg og leikin félagslega.

Einkenni þolenda eineltis
Barni sem lagt er í einelti líður illa, það verður öryggislaust, einmana og tortryggið.  Barn sem verður fyrir einelti eða ofbeldi segir oft ekki frá því heldur skammast sín og kennir sjálfu sér jafnvel um og finnst eitthvað vera að sér.  Þess vegna er mjög áríðandi að allir þekki einkenni eineltis.  Hugsanlega er um einelti að ræða ef barnið kvartar undan vanlíðan (t.d. magaverk eða höfuðverk) á morgnana, vill ekki fara í skólann, er hrætt við að ganga eitt í skólann eða heim.  Einnig ef barnið kemur heim í öllum hléum í skólanum eða hættir að sinna náminu eins vel og áður.  Auk þess eru líkur á einelti ef barn fer að koma heim með rifin föt og skemmdar námsbækur eða kemur heim með marbletti eða skrámur sem það getur ekki útskýrt.  Önnur einkenni þess að barn sé lagt í einelti eru t.d. að barnið leikur sér ekki við önnur börn, vill ekki taka þátt í félagsstörfum í skólanum, verður árásargjarnt og erfitt viðureignar, byrjar að stama, missir sjálfstraustið og neitar að segja frá hvað amar að.

Verði foreldrar eða starfsmenn varir við einhver þessara einkenna eða önnur sem benda til að barninu líði illa er mikilvægt að kanna málið, hafa samband við umsjónarkennara barnsins og e.t.v. foreldra bekkjarfélaga þess. 

Einelti í skólum
Nauðsynlegt er að viðurkenna að einelti á sér stað í skólum, óháð stærð þeirra og staðsetningu. Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum nr. 1040/2011 segir í 7. gr:

Allir skólar skulu hafa heildstæða stefnu fyrir skólann til að fyrirbyggja og bregðast við líkam¬legu, andlegu og félagslegu ofbeldi og félagslegri einangrun. Skólar skulu setja sér aðgerðaáætlun gegn einelti með virkri viðbragðsáætlun til að takast á við eineltismál í skólanum.
Áætlunin skal ná til allrar starfsemi og alls starfsfólks skóla og skal kveða á um skyldur þess til að vinna gegn einelti með ábyrgum og virkum hætti. Áætlunin skal ná til allra nemenda og styrkja þá til að bera virðingu hver fyrir öðrum, sýna tillitssemi og samkennd og taka afstöðu gegn einelti. Áætlunin beinist einnig að foreldrum með það að markmiði að þeir séu virkir í samstarfi við skólann í að vinna gegn einelti og vinna með starfsfólki skóla að úrvinnslu eineltismála, eftir atvikum með formlegum samningi milli heimilis og skóla. Einnig skal í áætluninni vikið að aðilum í grenndarsamfélaginu sem starfa með börnum og unglingum og þeir upplýstir um vinnu skólans gegn einelti og óskað eftir samráði við þá eftir því sem þörf krefur.
Aðgerðir skóla gegn einelti taka til skólans í heild, einstakra bekkjardeilda, námshópa og einstaklinga. Hver kennari ber ábyrgð á að framfylgja með virkum og ábyrgum hætti aðgerðaáætlun skólans gegn einelti og skólastjóri ber ábyrgð á að starfið sé samhæft.
Kanna þarf reglulega eðli og umfang eineltis í skólum, kynna niðurstöður og nýta þær til úrbóta.
Aðgerðaáætlun gegn einelti er hluti af skólanámskrá og er kynnt sérstaklega eftir því sem þurfa þykir og skal birt opinberlega. Starfsfólk sérfræðiþjónustu skal aðstoða skóla í tengslum við aðgerðir gegn einelti og úrlausn einstakra mála eftir því sem þörf krefur.
Foreldrar eða skólar geta óskað eftir aðstoð sérstaks fagráðs sem starfar á ábyrgð mennta- og menningarmálaráðuneytis ef ekki tekst að finna viðunandi lausn innan skóla eða sveitarfélags, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir og aðkomu sérfræðiþjónustu. Ráðuneytið gefur út verklagsreglur um vísun mála til fagráðsins, málsmeðferð og eftirfylgni að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga.

Áhrifaríkasta tækið sem skólinn hefur yfir að ráða í baráttunni gegn einelti eru nemendurnir sjálfir.   Þó að meirihluti nemenda eigi  ekki beina aðild að einelti veit þessi hópur hins vegar oft af eineltinu löngu áður en hinir fullorðnu fá vitneskju um það.  Mikilvægt er að skólanum takist að fá þennan hóp „hlutlausra áhorfenda” til að taka afstöðu gegn einelti í verki og tilkynna um það til starfsfólks skólans.  Þá er mikilvægt að trúnaður ríki milli barna og fullorðinna og að nafnleynd sé virt.  Allt starfsfólk skólans þarf að hafa þjálfun í að þekkja einkenni eineltis.

Samkvæmt aðalnámskrá grunnskóla  - almennum hluta (2011) verður í hverjum skóla að vera til áætlun um hvernig skuli brugðist við ef upp kemst um einelti í skólanum og öllum aðilum þarf að vera ljóst hver vinnur með slík mál innan skólans og hvernig.  Mjög margir grunnskólar landsins starfa eftir Olweusarkerfinu svokallaða við meðferð eineltismála.  Umræða um einelti þarf bæði að ná til starfsfólks skóla, foreldra og einnig til nemendanna sjálfra sem oftast eru þolendur eða gerendur þegar einelti er annars vegar.  Því er mikilvægt að settar séu ákveðnar reglur um samskipti og hegðun í skólum og að viðbrögð skólanna við einelti séu kynntar öllum aðilum, t.d. á heimasíðu skólanna.

Einelti með nýjum miðlum
Nokkuð hefur borið á því að börn og unglingar noti Netið (t.d. bloggsíður og MSN) og GSM –síma til að leggja fórnarlömb sín í einelti.  Niðrandi ummæli, hótanir og móðganir með þessum miðlum ná enn nær fórnarlambinu því með þessu móti fær það ekki einu sinni frið á heimili sínu. 

Þó að sumum börnum finnist ólíklegt að fullorðið fólk lesi nokkurn tíma skrif þeirra á Netinu er mikilvægt að ræða þessi mál þannig að öllum sé ljóst að það sem fer á Netið eru opinber gögn sem allir hafa aðgang að; foreldrar, ömmur, afar, kennarar o.fl.  Einnig þarf að brýna fyrir börnum að efni og myndir sem sett er á Netið getur hver sem er skoðað og tekið afrit af og geymt eða sent áfram, jafnvel löngu seinna.  Svo virðist sem börn og ungmenni átti sig ekki alltaf á þeim skaða og sárindum sem þau geta valdið með því að birta eitthvað ósæmilegt um annan einstakling eða hafa í hótunum við annað fólk á Netinu eða með SMS –skilaboðum.  Því er mikilvægt að allir átti sig á því að við njótum tjáningarfrelsis en við erum jafnframt ábyrg orða okkar.  Réttur okkar til að tjá okkur takmarkast af rétti annarra til að njóta friðhelgi einkalífs.  

Niðrandi ummæli og hótanir á Netinu eða með SMS  tengjast oft eineltismálum.  Ef bæði gerandi og þolandi eru grunnskólanemendur er skólinn (skólarnir) góður vettvangur til að fá ráðleggingar varðandi næstu skref.  Skólarnir geta tekið á málinu ef eineltið fer fram innan skólans eða ef niðrandi eða neikvæð ummæli um nemendur eru send úr tölvum skólans eða frá netfangi sem skólinn hefur úthlutað nemendum sínum.  Þá er tekið á málinu og farið eftir eineltisáætlun viðkomandi skóla.  Ef alvarlegt einelti og hótanir eiga sér stað á Netinu skal hafa samband við lögreglu.  Félagsmiðstöðvarnar og félagsþjónustan geta líka komið að þessum málum.

Í XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er fjallað um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Þar segir m.a.:

233. gr. Hver, sem hefur í frammi hótun um að fremja refsiverðan verknað, og hótunin er til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf, heilbrigði eða velferð sína eða annarra, þá varðar það sektum eða fangelsi allt að 2 árum.
233. gr. a. Hver sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt ræðst opinberlega á [mann eða hóp manna]1) vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, [kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar sæti sektum eða fangelsi allt að 2 árum.
233. gr. b. Sá sem móðgar eða smánar maka sinn eða fyrrverandi maka, barn sitt eða annan mann sem er nákominn geranda, og verknaður verður talinn fela í sér stórfelldar ærumeiðingar, skal sæta fangelsi allt að tveimur árum.
234. gr. Hver, sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum, og hver, sem ber slíkt út, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári.
235. gr. Ef maður dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út, þá varðar það sektum eða fangelsi allt að 1 ári.
236. gr. Sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund, þá varðar það fangelsi allt að 2 árum.
Sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varðar það sektum eða fangelsi allt að 2 árum.
237. gr. Ef maður bregður manni brigslum án nokkurs tilefnis, þá varðar það sektum, þótt hann segi satt.

Lögreglan eða sýslumannsembættið á þeim stað þar sem barnið býr, eftir því sem við á, veitir upplýsingar um farveg málsins, telji forsjáraðili að brotið hafi verið gegn framangreindum ákvæðum.  Forsenda þess að lögreglan taki á málinu er að forsjáraðilar fórnarlambsins kæri ummælin.  Á www.logreglan.is er að finna helstu upplýsingar um embættin í landinu.  Ef barn hefur haft í hótunum eða skrifað alvarleg niðrandi ummæli um annað barn á Netið eða sent þau með SMS–skilaboðum er oft talin ástæða til þess að kalla gerandann (sé vitað hver hann er) ásamt foreldrum í viðtal hjá lögreglu til að gera þeim grein fyrir alvarleika málsins.  Barnaverndarnefnd fær alltaf upplýsingar ef barn er grunað um refsivert athæfi.

Landssamtökin Heimili og skóli starfrækja SAFT–verkefnið svokallaða en meginmarkmið þess er að hvetja til ábyrgrar og öruggrar netnotkunar barna og unglinga.   SAFT stendur fyrir samfélag, fjölskylda og tækni.  Verkefnið er vakningarátak um örugga netnotkun barna og unglinga og er hluti af aðgerðaáætlun Evrópusambandsins um öruggari netnotkun og er styrkt af ESB.  Menntamálaráðuneytið hefur falið Heimili og skóla – landssamtökum foreldra að annast útfærslu og framkvæmd verkefnisins.

Hvað er til ráða?
Einelti kemur öllum við.  Þegar upp koma eineltismál eru til ýmsar leiðir til að leita sér aðstoðar.  Þolendur eineltis þarfnast ekki einungis hjálpar, heldur einnig gerendurnir.  Eftirfarandi aðilar veita fræðslu, stuðning og ráðgjöf um einelti.

• Félagsþjónusta sveitarfélaganna
  Á vegum sveitarfélaganna er veitt ýmis konar félagsleg ráðgjöf (fjölskylduráðgjöf). Hér er listi yfir öll sveitarfélög landsins.  Með því að smella á viðkomandi sveitarfélag er hægt að komast inn á heimasíðu þess. Skólar í Reykjavík geta beðið Fjölskyldumiðstöðina á Háaleitisbraut um að koma með erindi og hópavinnu fyrir foreldra og börn. Þetta er unnið í samstarfi við Félagsþjónustuna.
• Þjónustumiðstöðvarnar í Reykjavík
  Á þjónustumiðstöðvunum er alhliða upplýsingamiðlun um þjónustu borgarinnar.  Þar er veitt ýmiss konar félagsleg ráðgjöf.  Nánar á www.reykjavik.is.
• Olweusarverkefnið gegn einelti
  Olweusarverkefnið er samstarfsverkefni menntamálaráðuneytisins, Kennarasambands Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Heimilis og skóla og með stuðningi Kennaraháskóla Íslands.  Framkvæmdastjóri Olwesuarverkefnisins á Íslandi er Þorlákur H. Helgason. Hægt er að hafa samband við Þorlák í síma 894–2098 eða á netfangið thorlakur@hi.is.  Þorlákur veitir ráðgjöf þeim sem til hans leita vegna eineltismála í grunnskólum.
• Heimili og skóli
  Landssamtökin Heimili og skóli aðstoða þá sem hafa áhyggjur af einhverju varðandi skólagöngu og uppeldi barna.  Heimasíðan er www.heimiliogskoli.is.
• Hjálparsími Rauða krossins 1717 
  Þessi sími er opinn allan sólarhringinn fyrir þá sem líður illa eða finnst lítill tilgangur með lífinu.  Það kostar ekkert að hringja. 
• Kirkjan
  Mörgum finnst gott að tala við sóknarprestinn sinn um viðkvæm og persónuleg mál, enda eru prestar  bundnir trúnaði.
• Skólaskrifstofa sveitarfélagsins
  Á skólaskrifstofu sveitarfélagsins (Menntasviði í Reykjavík) starfa sérfræðingar sem veita skólunum og nemendum þeirra faglegan stuðning.
• Starfsfólk skólans
  Ef um er að ræða einelti í skólanum er nauðsynlegt að umsjónarkennari viti af því til að hægt sé að bregðast við því.  Grunnskólanemar eiga að geta leitað til umsjónarkennara, námsráðgjafa og skólahjúkrunarfræðings með trúnaðarmál.
• Starfsfólk félagsmiðstöðvar
  Ef eineltið á sér stað í félagsmiðstöð er mikilvægt að starfsfólk sé látið vita.  Starfsfólkið á að hafa þekkingu og reynslu til að taka á málinu og leiðbeina. 
• Starfsfólk félags eða stofnunar
  Ef eineltið á sér stað í íþrótta- eða tómstundastarfi er mikilvægt að starfsfólk sé látið vita.  Starfsfólkið eða a.m.k. forstöðufólk ætti að geta tekið á eineltinu og leiðbeint um viðeigandi aðgerðir.
• Tótalráðgjöfin
  Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum.  Hægt er að hringja í síma 520–4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst.  Allar nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is.