Leikskólinn

Breytt hlutverk leikskólans
Leikskólinn er fyrsta stigið í skólakerfinu sem annast að ósk foreldra uppeldi og menntun barna. Æ ríkari áhersla hefur verið lögð á menntunarþátt leikskólans hin síðari ár. Nú er litið svo á að eitt af hlutverkum leikskólans sé að búa börn undir grunnskólagöngu. Hlutfall barna sem sækja leikskóla hérlendis er með því hæsta sem gerist innan ríkja OECD og langflest börn dvelja í leikskólanum 7 klukkustundir á dag eða lengur. Meðalaldur barna í leikskólum hefur færst niður á undanförnum árum, auk þess sem samsetning barnahópsins hefur breyst töluvert að því leyti að nú eru fleiri börn en áður af erlendum uppruna í leikskólum landsins. Leikskólinn veitir samfélaginu því einstakt tækifæri til að jafna stöðu barna. Í leikskólanum er unnt að veita þeim börnum sem standa höllum fæti félagslega eða heilsufarslega viðeigandi umönnun og atlæti án tillits til fjárhagsaðstæðna eða félagslegrar stöðu foreldra. Jafnframt er hægt að greina hvers konar þroskafrávik barna snemma og veita þeim sérstakan stuðning.  

Húsnæði og fjöldi barna í leikskóla
Við skipulagningu og hönnun á starfsumhverfi leikskóla verður að horfa í auknum mæli til atriða eins og samsetningar barnahópsins, aldurs barnanna, lengdar dvalartíma þeirra, hljóðvistar, lýsingar, loftræstingar, húsbúnaðar, mikilvægis sérkennsluaðstöðu, starfs- og hvíldaraðstöðu fyrir starfslið og tækjabúnaðar. Í 12. gr. leikskólalaga eru ákvæði um húsnæði og fjölda barna í leikskóla:

     Gerð leikskólahúsnæðis skal taka mið af þörfum barna og þeirri starfsemi sem fram fer í leikskóla. Leggja skal áherslu á öruggt og rúmgott náms- og starfsumhverfi. Húsnæði og allur aðbúnaður skal taka mið af því að tryggja öryggi og vellíðan barna og starfsfólks, svo sem hvað varðar húsbúnað, hljóðvist, lýsingu og loftræstingu. Gert skal sérstaklega ráð fyrir rými fyrir sérfræðiþjónustu vegna barna með sérþarfir og vinnuaðstöðu starfsfólks. 
     Við ákvörðun fjölda barna í leikskóla skal m.a. tekið tillit til aldursdreifingar barna og sérþarfa, lengdar dvalartíma þeirra, stærðar leik- og kennslurýmis og samsetningar starfsmannahóps. 
     Ráðherra setur reglugerð um starfsumhverfi leikskóla í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Í reglugerðinni skal m.a. kveðið á um öryggi barna og slysavarnir, um lágmarkskröfur til húsnæðis og aðbúnaðar barna og starfsfólks, um lengd daglegs dvalartíma barna og um aðstöðu vegna þjónustu við börn með sérþarfir.

Reglugerð um starfsumhverfi leikskóla nr. 655/2009 er hér birt í heild sinni:

1. gr. Gildissvið.
Reglugerð þessi tekur til aðstöðu, búnaðar, slysavarna og öryggismála í leikskólahúsnæði og á leikskólalóðum á vegum sveitarfélaga og annarra rekstraraðila, sbr. 25. gr. laga nr. 90/2008, um leikskóla.
2. gr. Ábyrgð og samráð.
Sveitarfélag annast undirbúning og framkvæmd byggingar leikskólahúsnæðis og annarrar aðstöðu fyrir leikskóla á þeirra vegum svo og kaup á tækjum og búnaði fyrir skólana. Við undir-búning nýrra leikskóla og meiriháttar breytinga á eldra húsnæði skal leitað eftir samráði við foreldra og starfsfólk leikskóla.
Þegar um er að ræða rekstur leikskóla á vegum annarra aðila en sveitarfélaga er undirbúningur, gerð nýs skólahúsnæðis, viðhald þess og endurnýjun og viðhald búnaðar á ábyrgð og kostnað hlutað-eigandi rekstraraðila.
3. gr. Skólahúsnæði, skólalóð og búnaður.
Húsnæði, skólalóð og allur búnaður skal uppfylla kröfur laga nr. 90/2008 um leikskóla, reglugerðar þessarar, aðalnámskrár leikskóla og laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Einnig ber að uppfylla kröfur heilbrigðis- og byggingaryfirvalda til slíkra mannvirkja.
4. gr. Skipulag og hönnun.
Skipulag og hönnun leikskóla skal taka mið af áætluðum hámarksfjölda barna í skólanum, samsetningu og þörfum barnahópsins, aldri barna og lengd dvalartíma.
Við skipulag og hönnun leikskóla skal leitast við að tryggja börnum og starfsfólki skóla öruggt og heilsusamlegt vinnuumhverfi. Er þar sérstaklega átt við hentugan húsbúnað, hljóðvist og lýsingu og fjölbreytni í náms- og leikaðstöðu og öðrum búnaði.
5. gr. Lágmarksaðstaða.
Til nauðsynlegrar lágmarksaðstöðu í leikskólum telst:
deildarrými og viðeigandi aðstaða, búnaður og tækjakostur fyrir leik, nám og hvíld barna samkvæmt lögum um leikskóla og aðalnámskrá leikskóla,
rými fyrir sérfræðiþjónustu vegna barna með sérþarfir,
fjölnotarými til hreyfileikja, þjálfunar, listsköpunar og annarra viðburða,
aðstaða til að neyta málsverða,
aðskilin hreinlætisaðstaða fyrir börn og starfsfólk,
þurrkaðstaða fyrir fatnað barna og starfsfólks,
afmörkuð og skipulögð skólalóð með áherslu á sem mesta fjölbreytni í leik- og námsaðstöðu með tilliti til mismunandi aldurshópa og þarfa, þ.m.t. þarfa fatlaðra barna,
vinnurými fyrir leikskólastjóra, aðstoðarleikskólastjóra og annað starfsfólk,
setustofa fyrir starfsfólk.
6. gr. Fjöldi barna.
Leikskólastjóri, að höfðu samráði við sveitarstjórn eða nefnd sveitarfélags sem fer með málefni leikskóla í sveitarfélaginu, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 90/2008 um leikskóla og starfsfólk leikskóla, tekur ákvörðun um fjölda barna í leikskóla hverju sinni. Ákvörðun um fjölda barna og skipulag skólastarfs skal taka mið af samsetningu barnahópsins, dvalartíma barna dag hvern, aldri þeirra og þörfum, samsetningu starfsmannahóps og umfangi sérfræðiþjónustu.
Til að ná markmiðum laga um leikskóla og aðalnámskrár skal þess gætt að nægilegt rými sé fyrir hvert barn á hverri deild þar sem meginhluti umönnunar, náms og uppeldis fer fram. Huga ber sérstaklega að því að börn með sérþarfir geti eftir atvikum þurft aukið rými svo sem vegna nauðsynlegra stoðtækja.
Sveitarfélögum er heimilt að binda leyfi sveitarfélags til annarra rekstraraðila við ákveðinn hámarksfjölda barna, sbr. 15. gr. laga nr. 90/2008 um leikskóla. Að öðru leyti fara rekstararaðilar með ákvörðun um fjölda barna, sbr. 1. mgr.
7. gr. Fjöldi starfsfólks.
Sveitarstjórn eða annar rekstaraðili tekur ákvörðun um fjölda og samsetningu starfsmannahóps í samráði við leikskólastjóra. Ákvörðunin skal byggjast á mati og tillögum leikskólastjóra og miðast við aldur, þarfir og fjölda barna. Sé um að ræða börn með sérþarfir skal leita álits viðkomandi greiningaraðila.
8. gr. Dvalartími barna.
Starfsemi og skipulag leikskólastarfs skal taka mið af aldri, þörfum og hagsmunum barna með sérstöku tilliti til daglegs dvalartíma. Æskilegt er að dvalartími barna í leikskóla sé að jafnaði ekki lengri en níu klst. á dag. Gera skal ráð fyrir að börn fái a.m.k. 4 vikna sumarleyfi.
9. gr. Öryggi og slysavarnir.
Húsnæði, lóð, aðstaða, búnaður og öll starfsemi sem börn taka þátt í á vegum leikskóla skal miðast við að öryggi barna sé sem tryggast.
Barn er á ábyrgð skólans á meðan það dvelur þar, þegar það tekur þátt í skipulögðu skólastarfi hvort sem er innan skólans, á lóð skólans eða í ferðum á vegum skólans. Þegar um er að ræða vettvangsferðir leikskólabarna með hópbifreiðum eða í tilvikum skólaaksturs bera sveitarfélög eða aðrir rekstraraðilar ábyrgð á að uppfylltar séu kröfur laga og reglugerða um umferðaröryggi.
10. gr. Handbók um öryggi barna og slysavarnir í leikskólum.
Sveitarstjórn skal útbúa handbók fyrir starfsfólk leikskóla með leiðbeinandi reglum um öryggi barna og slysavarnir í leikskólum. Leiðbeiningar þessar skulu grundvallaðar á gildandi lögum og reglugerðum um öryggis-, skipulags- og byggingarmál og samræmdum starfsleyfisskilyrðum fyrir leikskóla, sbr. lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, með síðari breytingum. Leiðbeiningar þessar skulu staðfestar af sveitarstjórn sem jafnframt skal sjá um að þær séu aðgengilegar almenningi á heimasíðu skólans eða sveitarfélagsins eða með öðrum hætti og kynntar í skólasamfélaginu.
Sambandi íslenskra sveitarfélaga og menntamálaráðuneyti ber að móta leiðbeiningar um gerð slíkrar handbókar.
11. gr. Gildistaka.
Reglugerð þessi, sem sett er með heimild í 12. gr. laga nr. 90/2008 um leikskóla, öðlast þegar gildi. Frá sama tíma fellur úr gildi reglugerð nr. 225/1995 um starfsemi leikskóla.

Í reglugerð nr. 942/2002 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim er m.a. fjallað um umhverfi, hreinlæti, öryggi og hönnun leiksvæða og leikvallatækja.  Lesa nánar um málaflokkinn Leiksvæði barna á vefsíðu umboðsmanns barna.   

Sérfræðiþjónusta og stoðkerfi leikskóla
Skóli án aðgreiningar er opinber skólastefna hér á landi og tekur hún til leikskólans jafnt og annarra skólastiga. Í henni felst að börn eiga rétt á að sækja leikskóla án tillits til líkamlegs og andlegs atgervis þeirra.  Leikskólum ber að horfa til snemmtækrar íhlutunar og þeirrar aðferðafræði sem hún byggist á en með því er hægt að hindra eða draga úr áhrifum ýmissa þroskafrávika. Aðalnámskrá leikskóla kveður nánar á um snemmtæka íhlutun og mikilvægi hennar. Mikilvægt er að starfsfólk leikskóla fylgist með og efli alhliða þroska barna og grípi strax til viðeigandi aðgerða ef þörf krefur þannig að öll börn fái sem best notið sín miðað við þroska og þarfir hvers og eins. Þetta kemur fram  í athugasemd frumvarps til leikskólalaga (2. gr.) um markmið leikskólastarfs.

Í 12. gr. leikskólalaga eru ákvæði um húsnæði og fjölda barna í leikskóla. Þar segir m.a. að húsnæði og allur aðbúnaður skuli  taka  mið af því að tryggja öryggi og vellíðan barna og starfsfólks, svo sem hvað varðar húsbúnað, hljóðvist, lýsingu og loftræstingu. Gert skal sérstaklega ráð fyrir rými fyrir sérfræðiþjónustu vegna barna með sérþarfir og vinnuaðstöðu starfsfólks.

VIII. kafli leikskólalaga fjallar um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi leikskóla:

21. gr. 
     Skipulag sérfræðiþjónustu. 
     Á vegum sveitarfélaga skal rekin sérfræðiþjónusta fyrir leikskóla. Í sérfræðiþjónustu felst annars vegar stuðningur við leikskólabörn og fjölskyldur þeirra og hins vegar stuðningur við starfsemi leikskóla og starfsfólk þeirra. Sveitarfélög ákveða fyrirkomulag sérfræðiþjónustu en skulu stuðla að því að hún geti farið fram innan leikskóla. 
     Sérfræðiþjónusta fyrir leikskóla getur verið rekin sameiginlega með sérfræðiþjónustu grunnskóla. Þá geta sveitarfélög sameinast um slíkan rekstur eða gert þjónustusamninga við önnur sveitarfélög, stofnanir eða aðila sem veita þá þjónustu sem þörf er fyrir hverju sinni. 
     Ráðherra setur reglugerð um sérfræðiþjónustu leikskóla í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga.

22. gr. 
     Framkvæmd sérfræðiþjónustu. 
     Börn sem þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, að mati viðurkenndra greiningaraðila, eiga rétt á slíkri þjónustu innan leikskólans. Þjónusta þessi skal fara fram undir handleiðslu sérfræðinga samkvæmt ákvörðun leikskólastjóra og sérfræðiþjónustu skv. 21. gr. í samráði við foreldra. 
     Leikskólastjóri skal samræma innan hvers leikskóla störf þeirra sem sjá um málefni einstakra barna skv. 21. gr. Jafnframt skal hafa samráð við félagsþjónustu sveitarfélaga vegna málefna einstakra barna eftir því sem þurfa þykir. 
     Við framkvæmd sérfræðiþjónustu skulu sveitarfélög leggja áherslu á góð tengsl leikskóla og grunnskóla með samfellu í skólastarfi að leiðarljósi.

23. gr.
Sérfræðingar í leikskólamálum.
Á vegum sveitarfélaga skulu starfa sérfræðingar í leikskólamálum er veita leikskólum ráðgjöf og stuðning við nýbreytni og skólaþróun. Þeir sinna einnig eftirliti með starfsemi leikskóla og stuðla að samstarfi þeirra innbyrðis og milli skólastiga.

Um 22. gr. segir í frumvarpi að gert sé ráð fyrir að þjónustan fari fram undir handleiðslu sérfræðinga. Hvílir sú skylda á leikskólastjóra og sérfræðiþjónustu sveitarfélaga, sbr. 21. gr., að afla nauðsynlegrar þjónustu fyrir barnið, í samráði við foreldra, hvort sem hún fer fram innan leikskólans eða ekki. Gert er ráð fyrir að þjónustan byggist á þeim einstaklingsþörfum sem liggja fyrir hverju sinni. Þessi aðstoð og þjálfun getur því verið af ýmsu tagi og fer eftir því um hvaða sérþarfir er að ræða í hverju tilfelli. Þar af leiðir að ýmsir sérfræðingar aðrir en leikskólakennarar geta átt í hlut varðandi aðstoð og þjálfun við þessa nemendur. Réttur barna til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar felur ekki í sér annað viðhorf en gert hefur verið ráð fyrir áður, samkvæmt lögum um málefni fatlaðra, nr. 59/1992, og lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993. Undanfarin missiri hefur krafa um nærþjónustu verið að aukast, þ.e. að öll sú þjónusta sem leikskólabarn kann að þarfnast fari fram innan leikskólans. Ákveðnar hindranir geta verið í vegi fyrir því að slíkt sé unnt í dag. Ber þar sérstaklega að nefna að aðstaða innan margra leikskóla er ekki fyrir hendi og leikskólar því oft ekki færir um að sinna slíku hlutverki.

Þar til ráðherra hefur sett reglugerð um sérfræðiþjónustu sbr. 3. mgr. 21. gr. gilda ákvæði um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu í leikskólum í 20.–23. gr. reglugerðar um starfsemi leikskóla nr. 225/1995, sem sett var með stoð í eldri leikskólalögum nr. 78/1994, svo framarlega sem þau stangast ekki á við núgildandi lög. Þjónustan getur, eftir aðstæðum á hverjum stað, verið skipulögð sem sérstök þjónusta á vegum sveitarfélaga, sem hluti af annarri ráðgjafarþjónustu eða sameiginlega með ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu grunnskóla, þ.e. á skóla- eða fræðsluskrifstofu sveitarfélagsins.  Áhersla skal lögð á að starfsmenn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu hafi uppeldis- og sálfræðimenntun með sérþekkingu á málefnum barna á leikskólaaldri. Sveitarfélögum ber að tryggja að starfsmenn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu leikskóla hafi aðgang að stofnunum sem hafa yfir öðrum sérfræðingum að ráða (sbr. 20. gr.). 

Starfshættir ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu leikskóla skulu mótast af heildarsýn á barnið og allar aðstæður þess, hvort sem aðstoðin eða þjálfunin er sniðin að einstaklingi eða hópi barna. Starfsmenn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu skulu vinna að forvarnarstarfi með athugunum og greiningu á börnum sem eiga í sálrænum eða félagslegum erfiðleikum og koma með tillögur um úrbætur. Leikskólastjóri og forsjáraðilar geta óskað eftir slíkri athugun. Á grundvelli greiningar vísar ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta á viðeigandi úrræði.  Þá skal ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta gefa forsjáraðilum og leikskólakennurum kost á ráðgjöf og leiðbeiningum um uppeldi og menntun barna eftir því sem aðstæður leyfa (sbr. 21. gr.).

Telji leikskólastjóri, leikskólakennari og forsjáraðilar að barn þarfnist sérstakrar aðstoðar eða þjálfunar til að geta notið leikskóladvalar sem best, ber þeim að hafa samráð um hvort unnt sé að leysa málið innan leikskólans og/eða hvort leitað skuli til ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. Verði aðilar sammála um að leita eftir slíkri þjónustu er leikskólastjóra skylt að hafa þar forgöngu.  Meginstefnan skal vera sú að þessi aðstoð og/eða þjálfun fari fram í leikskóla barnsins. Leikskólastjóri ábyrgist að gerðar séu áætlanir, sem byggjast á uppeldisáætlun leikskóla, fyrir hvert barn er þarf sérstaka aðstoð og þjálfun. Áætlanir skulu stuðla að því að auka færni barnsins miðað við þroskastig þess. Leikskólastjóri/leikskólakennarar skipuleggja í samráði við ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu sérstaka aðstoð og þjálfun barna í leikskólanum (sbr. 22. og 23. gr.). 

Aldur þeirra sem sækja barn í leikskóla
Engar reglur er að finna í lögum eða reglugerðum um aldur þeirra sem mega sækja börn í leikskóla.  Það er alfarið á valdi sveitarfélaga eða einstakra leikskóla að ákveða við hvaða aldur er miðað í slíkum reglum. Ótvírætt er að foreldrar bera ábyrgð á börnum sínum á leið í og úr leikskólanum. Leikskólar bera ábyrgð á öryggi og velferð þeirra meðan þau dvelja í leikskólanum eða eru á ferð á hans vegum. Starfsmönnum leikskóla ber í öllum störfum sínum að sýna ábyrgð og aðgæslu. Starfsmenn mega því ekki setja barn í hendurnar á hverjum sem er að skóladegi loknum.

Með tilliti til öryggis þeirra ungu barna sem í hlut eiga telur umboðsmaður barna eðlilegt að leikskólar setji sér viðmiðunarreglur í þessu efni. Þær hljóta að taka tillit til aðstæðna á hverjum stað. Almennt er ekki rétt að leggja þá ábyrgð á börn yngri en 12 ára að tryggja öryggi og velferð yngri barna á leið til og frá leikskóla. Þó mætti í undantekningartilvikum gera það og þá m.a. að teknu tilliti til nálægðar heimilis barnsins við leikskólann. Í þessu sambandi má benda á að Vinnueftirlitið túlkar reglugerð nr. 426/1999 um vinnu barna og unglinga á þann veg að börn yngri en 15 ára ættu ekki að starfa við barnagæslu. Umboðsmaður telur að rétt sé og heppilegt að leikskólastjórar hafi samráð við foreldrafélag viðkomandi leikskóla við gerð viðmiðunarreglna um ofangreint.

Dvalartími barna í leikskólum
Dvalartími barna í leikskólum hefur verið að lengjast á undanförnum árum og meðalaldur barna í leikskólum hefur færst niður. Stór hópur barna dvelur í skólanum sínum vel fram yfir þann tíma sem vinnudagur fullorðinna er almennt miðaður við. Ekki eru til nein lög eða opinberar reglur um lengd dvalartíma barna á leikskólum eða hjá dagforeldrum.  Í 12. gr. leikskólalaga er reglugerðarheimild þar sem gert er ráð fyrir því að m.a. verði ákvæði um lengd daglegs dvalartíma barna á leikskólum. Þangað til reglugerðin hefur verið sett geta sveitarfélögin eða einstaka leikskólar því ákveðið hvað boðið er upp á langa vistun fyrir börnin í leikskólunum. Þá má geta þess að í reglugerð nr. 907/2005 um daggæslu barna í heimahúsum er miðað við að börn geti dvalið í allt að níu tíma á dag, virka daga, hjá dagforeldrum.

Leyfi til reksturs leikskóla, samrekstur og þróunarskólar
Sjálfstætt reknum leikskólum hefur fjölgað talsvert undanfarin ár og eru í dag um 10% af leikskólum landsins. Sveitarstjórn getur leyft öðrum aðilum að byggja og reka leikskóla í formi sjálfseignarstofnunar, hlutafélags eða samkvæmt öðru viðurkenndu rekstrarformi. Þetta segir m.a. í 25. gr. leikskólalaga. Um slíka leikskóla gilda sömu lög og reglur og um aðra leikskóla. Þar á meðal skal af hálfu viðkomandi skóla fylgt ákvæðum stjórnsýslulaga við töku ákvarðana sem kæranlegar eru skv. 30. gr. leikskólalaga (lesa nánar um Kæruheimild neðar á síðunni). Það á þó ekki við um ákvarðanir um gjaldtöku. Sveitarfélög skulu setja sér reglur um veitingu rekstrarleyfa. Í 25. gr. er fjallað um þau atriði sem kveðið skal á um í rekstrarleyfi.

Sveitarfélögum, tveimur eða fleiri, er heimilt að hafa með sér samvinnu um rekstur leikskóla. Sveitarfélögum er einnig heimilt að reka saman leikskóla, grunnskóla og tónlistarskóla undir stjórn eins skólastjóra að fenginni umsögn nefndar skv. 2. mgr. 4. gr. (leikskólanefnd). Hinn samrekni skóli starfar að öðru leyti samkvæmt lögum um viðkomandi skólastig. Um samrekstur er fjallað í 28. gr. leikskólalaga.

Ráðherra getur veitt sveitarfélögum og sjálfstætt reknum leikskólum heimild til að reka þróunarleikskóla eða gera tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs með undanþágu frá ákvæðum laga þessara, reglugerða settra á grundvelli þeirra og aðalnámskrár leikskóla. Þetta segir í 29. gr. leikskólalaga. Slíkum tilraunum skulu ávallt sett eðlileg tímamörk og kveðið á um úttekt að tilraun lokinni.

Innritun og gjaldtaka
Sveitarstjórn er heimilt að setja reglur um innritun í leikskóla í sveitarfélaginu, skv. 26. gr. leikskólalaga, enda njóti viðkomandi leikskóli framlags úr sveitarsjóði. Þessar reglur eru annars vegar settar með tilliti til aðstæðna barna og foreldra og hins vegar með tilliti til aðstæðna í leikskólum sveitarfélagsins. Með þessu er ekki verið að draga úr skyldum sveitarfélaga til að bjóða börnum á leikskólaaldri leikskólanám, sbr. 4. gr., óski foreldrar þess. Einungis er verið að heimila sveitarfélögum ákveðið svigrúm á þessu sviði ef nauðsynlegt reynist að forgangsraða umsóknum. Reglur sveitarstjórnar samkvæmt þessari grein skulu birtar opinberlega og vera aðgengilegar íbúum sveitarfélagsins.

Sveitarstjórnum er heimilt að ákveða gjaldtöku fyrir börn í leikskóla, skv. 27. leikskólalaga. Gjaldtaka fyrir hvert barn má þó ekki nema hærri fjárhæð en nemur meðalraunkostnaði við dvöl hvers leikskólabarns í leikskólum á vegum sveitarfélagsins. Með þessu ákvæði er að sjálfsögðu ekki girt fyrir að sveitarfélag bjóði upp á gjaldfrjálsa leikskóla. Ákvæði þessarar greinar taka ekki til leikskóla sem fengið hafa rekstrarleyfi skv. 25. gr. nema kveðið sé á um slíkt í þjónustusamningi við sveitarfélagið.

Lok leikskólagöngu
Samkvæmt 1. gr. leikskólalaga er leikskólinn fyrir börn undir skólaskyldualdri. Sú breyting er gerð frá eldri lögum að tekin er út viðmiðunin að nemendur hefji grunnskólanám 1. september það ár sem þeir verða 6 ára. Í athugasemdum við þessa grein frumvarpsins segir að áhersla sé lög á sveigjanleika og að þessi grein hindri það ekki að nemendur geti hafið grunnskólanám fyrr eða síðar séu fyrir því gild rök. Grundvallaratriði er að við ákvörðun um slíkt sé vandað mjög vel til verka og horft bæði til félagsþroska og námsframvindu. Að þeirri ákvörðun þurfa að koma starfsfólk leikskóla og grunnskóla, foreldrar og þeir fagaðilar sem þurfa þykir. Tilgangur þessarar breytingar er að lögin veiti þann nauðsynlega sveigjanleika sem þarf til að skólastigin myndi eina samfellu þannig að nemendur geti hafið nám og lokið námi á misjöfnum aldri og á þeim hraða sem best hæfir einstaklingsbundnum þörfum og getu hvers og eins. Þó er lögð áhersla á að miðað verði við að börn séu að öllu jöfnu í leikskóla upp að skólaskyldualdri og horft sé í auknum mæli til þess að samræma og tengja kennsluaðferðir á mótum skólastiga.

Sveitarfélögin hafa sjálfstæða stöðu gagnvart öðrum stjórnvöldum. Þar sem ekki er fyrir sams konar stjórnsýslusambandi að fara á milli sveitarfélaga og ráðherra, og er á milli æðra og lægra settra stjórnvalda ríkisins, teljast ákvarðanir sveitarstjórna almennt ekki kæranlegar til ráðherra, nema sérstaklega sé mælt svo fyrir um í lögum. Sjá næsta kafla.

Kæruheimild
Hægt er að kæra eftirfarandi ákvarðanir til menntamálaráðuneytisins skv. 30. gr. leikskólalaga :

• 22. gr. um rétt til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar:
  22. gr.
  Framkvæmd sérfræðiþjónustu.
  Börn sem þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, að mati viðurkenndra greiningaraðila, eiga rétt á slíkri þjónustu innan leikskólans. Þjónusta þessi skal fara fram undir handleiðslu sérfræðinga samkvæmt ákvörðun leikskólastjóra og sérfræðiþjónustu skv. 21. gr. í samráði við foreldra.
  Leikskólastjóri skal samræma innan hvers leikskóla störf þeirra sem sjá um málefni einstakra barna skv. 21. gr. Jafnframt skal hafa samráð við félagsþjónustu sveitarfélaga vegna málefna einstakra barna eftir því sem þurfa þykir.
  Við framkvæmd sérfræðiþjónustu skulu sveitarfélög leggja áherslu á góð tengsl leikskóla og grunnskóla með samfellu í skólastarfi að leiðarljósi. 
  Nánar hér ofar á síðunni um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi leikskóla.
  Verði ákvörðun sem tekin er af hálfu sveitarfélags skv. 22. gr. um rétt til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar ekki talin í samræmi við lög getur ráðherra, í úrskurði í tilefni af stjórnsýslukæru, kveðið á um að viðkomandi sveitarfélag skuli sjá barni fyrir slíkri þjálfun eða aðstoð eða aðgangi að leikskóla.
  
• 4. og 26. gr. um aðgang að skóla:
  4. gr.
  Sveitarfélög.
  Sveitarfélög bera ábyrgð á starfsemi leikskóla. Sveitarfélög hafa forustu um að tryggja börnum leikskóladvöl og bera ábyrgð á heildarskipan skólahalds í leikskólum sveitarfélags, þróun einstakra leikskóla, húsnæði og búnaði leikskóla, sérúrræðum leikskóla, sérfræðiþjónustu, mati og eftirliti, öflun og miðlun upplýsinga og á framkvæmd leikskólastarfs í sveitarfélagi. Sveitarfélög setja almenna stefnu um leikskólahald í sveitarfélagi og kynna fyrir íbúum þess.
  ...
  26. gr.
  Reglur um innritun.
       Sveitarstjórn er heimilt að setja reglur um innritun í leikskóla í sveitarfélaginu, enda njóti viðkomandi leikskóli framlags úr sveitarsjóði. Þessar reglur eru annars vegar settar með tilliti til aðstæðna barna og foreldra og hins vegar með tilliti til aðstæðna í leikskólum sveitarfélagsins.
       Reglur sveitarstjórnar samkvæmt þessari grein skulu birtar opinberlega og vera aðgengilegar íbúum sveitarfélagsins.
  Nánar um ábyrgð sveitarfélaga og innritun og gjaldtöku ofar á síðunni.
  Verði ákvörðun sem tekin er af hálfu sveitarfélags um aðgang að skóla, sbr. 4. og 26. gr., ekki talin í samræmi við lög getur ráðherra, í úrskurði í tilefni af stjórnsýslukæru, kveðið á um að viðkomandi sveitarfélag skuli sjá barni fyrir slíkri þjálfun eða aðstoð eða aðgangi að leikskóla. 
• 27. gr., um gjaldtöku fyrir vist í leikskóla:
  27. gr.
  Gjaldtaka.
       Sveitarstjórnum er heimilt að ákveða gjaldtöku fyrir barn í leikskóla. Gjaldtaka fyrir hvert barn má þó ekki nema hærri fjárhæð en nemur meðalraunkostnaði við dvöl hvers leikskólabarns í leikskólum á vegum sveitarfélagsins.
  ....
  Nánar um innritun og gjaldtöku hér fyrir ofan.

Um meðferð kærumála fer að ákvæðum stjórnsýslulaga.

Kærustig innan sveitarfélags
Í  30. gr. leikskólalaga segir einnig að sveitarstjórn geti í samþykktum ákveðið um stjórn og stjórnsýslu sveitarfélags að áður en hægt er að kæra ákvörðun skv. 1. mgr. til ráðherra skuli fyrst beina kæru til nefndar skv. 2. mgr. 4. gr. (leikskólanefndar) eða annars tiltekins aðila innan stjórnsýslu sveitarfélags. Sé heimild þessari beitt skal sveitarstjórn ákveða hvort þessi kæruréttur eigi við um hluta ákvarðana skv. 1. mgr. eða um þær allar. Um málsmeðferð á kærustigi innan sveitarfélags fer að ákvæðum stjórnsýslulaga. Það er því mismunandi eftir sveitarfélögum hvernig þessum málum er háttað.

Stjórnsýslulög
Víða í lögum segir að við tilteknar ákvarðanir skuli farið að ákvæðum stjórnsýslulaga. Stjórnsýslulög nr. 37/1993 gilda þegar stjórnvöld, þar á meðal stjórnsýslunefndir, taka ákvarðanir um rétt eða skyldu einstaklinga en það er kallað stjórnvaldsákvörðun. Í stjórnsýslulögum er að finna lágmarksreglur sem þarf að fylgja við málsmeðferð, s.s. andmælarétt, meðalhófsreglu, leiðbeiningarskyldu, rannsóknarreglu og jafnræðisreglu. Ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en lög þessi mæla fyrir um, halda gildi sínu. Um sérstakt hæfi sveitarstjórnarmanna og annarra þeirra sem starfa við stjórnsýslu sveitarfélaga fer þó eftir sveitarstjórnarlögum. Rétt er að taka fram að skv. 1. mgr. 21. gr. stjórnsýslulaga getur aðili máls krafist þess að stjórnvald rökstyðji ákvörðun sína skriflega hafi slíkur rökstuðningur ekki fylgt ákvörðuninni þegar hún var tilkynnt.

Mat og eftirlit með gæðum leikskólastarfs
Í 17.—20. gr. leikskólalaga (VII. kafla) er fjallað um mat og eftirlit með gæðum leikskólastarfs. Hver leikskóli metur með kerfisbundnum hætti árangur og gæði skólastarfs með virkri þátttöku starfsmanna, barna og foreldra eftir því sem við á. Leikskólar skulu birta opinberlega upplýsingar um innra mat sitt, tengsl þess við skólanámskrá og áætlanir um umbætur. Sveitarfélög sinna mati og eftirliti með gæðum skólastarfs og láta ráðuneyti í té upplýsingar um framkvæmd skólahalds, innra mat skóla, ytra mat sveitarfélaga, framgang skólastefnu sinnar og áætlanir um umbætur. Menntamálaráðuneyti annast greiningu og miðlun upplýsinga um starf leikskóla á grundvelli upplýsinga frá sveitarfélögum og með sjálfstæðri gagnaöflun. Ráðuneytið gerir einnig áætlun um kannanir og úttektir sem miða að því að veita upplýsingar um framkvæmd leikskólalaga, aðalnámskrár leikskóla og aðra þætti skólastarfs.