Kynlíf

Réttur til friðhelgi einkalífs – réttur til verndar 
Lög og reglur varðandi kynlíf unglinga
Getnaðarvarnir
Fóstureyðingar
Aðstoð, ráðgjöf og fræðsla

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til friðhelgi einkalífs – réttur til verndar
Foreldrar bera ábyrgð á velferð barna sinna til 18 ára aldurs.  Í 28. gr.  barnalaga nr. 76/2003 er fjallað um forsjárskyldur foreldra.  Þar segir m.a:

 28. gr. Inntak forsjár.
 Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.
 Forsjá barns felur í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.
 Foreldrum ber að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ala með því iðjusemi og siðgæði. Foreldrum ber að stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál.
 Forsjá barns felur í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess. Forsjárforeldri fer enn fremur með lögformlegt fyrirsvar barns.
 ...
 Foreldrum ber að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast.
...

Almennt  er talið að  foreldrar hafi rétt til að ákveða hvers konar uppeldi þeir veita börnum sínum en að of mikil íhlutun í málefni þeirra geti verið andstæð grundvallarreglum um sjálfsákvörðunarrétt einstaklings og  friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.  Í friðhelgi einkalífs felst fyrst og fremst réttur manns til að ráða yfir lífi sínu og líkama og njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi.  Litið er svo á að tilfinningalíf og tilfinningasambönd við aðra njóti verndar samkvæmt stjórnarskrárákvæði þessu þó að línan á milli þess hvað fellur undir skyldu foreldra til að vernda börn sín og hvað fellur undir of mikla afskiptasemi foreldra geti stundum verið óljós.

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til friðhelgi einkalífs.  Í 16. grein Barnasáttmálans segir:

 1. Eigi má láta barn sæta gerræðislegum eða ólögmætum afskiptum af einkalífi þess, fjölskyldu, heimili eða bréfum, né ólögmætri árás á sæmd þess eða mannorð.
 2. Barn á rétt á vernd laganna fyrir slíkum afskiptum og árásum.

Í 24. gr. er svo fjallað um rétt barna til heilsugæslu:

1. Aðildarríki viðurkenna rétt barns til að njóta besta heilsufars sem hægt er að tryggja, og aðstöðu til læknismeðferðar og endurhæfingar. Aðildarríki skulu kappkosta að tryggja að ekkert barn fari á mis við rétt sinn til að njóta slíkrar heilbrigðisþjónustu.

 Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.   Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.”

Lög og reglur varðandi kynlíf unglinga
Enginn ætti að byrja að stunda kynlíf með öðrum fyrr en hann er tilbúinn til þess sjálfur og gerir sér grein fyrir afleiðingum þess andlega og líkamlega.  Það er ekki löggjafans að kveða á um hegðun fólks í einkalífi sínu – svo framarlega sem ekki sé um að ræða þvingun, nauðung eða misnotkun á trausti eða sakleysi þeirra sem ekki geta varið sig.  Í almennum hegningarlögum nr. 19/1940 er að finna ákvæði sem miðar að því að vernda börn og unglinga fyrir kynferðislegri misnotkun sér eldra fólks, sem vill nýta sér þroska- og reynsluleysi barnanna: 

202. gr.
Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn, yngra en 15 ára, skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Lækka má refsingu eða láta hana falla niður, ef gerandi og þolandi eru á svipuðum aldri og þroskastigi. 
Önnur kynferðisleg áreitni en sú sem greinir í 1. mgr. varðar fangelsi allt að 6 árum.
Hver sem með blekkingum, gjöfum eða á annan hátt tælir ungmenni yngra en 18 ára til samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi allt að 4 árum.
Hver sem greiðir barni yngra en 18 ára endurgjald gegn því að hafa við það samræði eða önnur kynferðismök skal sæta fangelsi allt að 2 árum.

Breytingar á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga voru samþykktar á Alþingi 17. mars 2007.  Sjá nánar hér. 

Um sifjaspell og önnur kynferðisbrot gegn börnum er fjallað í 200. og 201. grein ofangreindra laga.  Um fyrningu sakar og fyrningarfrest er fjallað um í 81. og 82. grein laganna.  Hér er síða umboðsmanns barna um kynferðisofbeldi.

Getnaðarvarnir
Lögin hafa verið túlkuð á þann veg að fyrst ekki er refsivert að börn 15 ára og eldri stundi kynlíf (séu þau jafningjar og geri það bæði af fúsum og frjálsum vilja) þá ættu þau að hafa aðgang að getnaðarvörnum, þ.m.t. pillunni.  Þess má geta að ekki eru allir sammála þessari túlkun og margir telja að stúlkur ættu að vera orðnar 16 ára til að fá lyfseðil fyrir pillunni, í samræmi við lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir nr. 25/1975 og lög um réttindi sjúklinga nr. 74/1994.  Þessi ákvæði voru reyndar sett áður en sjálfræðisaldurinn var hækkaður úr 16 í 18 ár en þeim hefur ekki verið breytt í takt við hækkaðan sjálfræðisaldur og eru því enn í fullu gildi.

Fóstureyðingar 
Í 13. grein laga nr. 25/1975 um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir segir að sé kona yngri en 16 ára eða svipt sjálfræði skuli foreldrar eða lögráðamaður taka þátt í umsókn um fóstureyðingu með henni nema sérstakar ástæður mæli gegn því.  Því má segja að ef ósjálfráða stúlka, 16 eða 17 ára, óskar eftir því við lækni að framkvæmd verði hjá henni fóstureyðing þurfi hann ekki að hafa samráð við forsjáraðila stúlkunnar áður en slíkt er gert.  Réttindi stúlkna 16 ára og eldri til að láta framkvæma fóstureyðingu hafa því verið talin ganga því framar rétti foreldra/forsjáraðila til að ráða  yfir  persónulegum högum þeirra, sbr. fyrrgreint lagaákvæði.

Hins vegar er mjög eðlilegt að foreldrar vilji fá að vera með í ráðum þegar ákvörðun um fóstureyðingu er tekin, enda bera foreldrar ábyrgð á velferð og líðan barna sinna og geta í flestum tilfellum gefið börnum sínum góð ráð og stuðning.  Því fylgir mikið álag að láta framkvæma fóstureyðingu og það getur haft ýmiss konar afleiðingar, bæði líkamlegar og andlegar.  Þeir sem ganga í gegn um þessa lífsreynslu þurfa á miklum stuðningi að halda frá sínum nánustu.  Það er yfirleitt best að foreldrar setjist niður með stúlkunni (og drengnum þegar það á við) og ræði þetta.  Foreldrunum ber að sjálfsögðu að hlusta á stúlkuna, taka réttmætt tillit til skoðana hennar og virða rétt hennar til að ráða yfir líkama sínum.

Aðstoð, ráðgjöf og fræðsla 
Rannsóknir sýna að börn verða nú fyrr kynþroska en áður og er tólf ára aldur nefndur í því samhengi. Þess vegna þurfa börnin fræðslu um líkamlegan og félagslegan þroska fyrr en áður. Félagsleg vandamál, eins og áfengismisnotkun, óvarið kynlíf og lífsleiði, eru afleiðingar þess að börnin fá upplýsingar um þessi atriði allt of seint. Ef foreldrar leita upplýsinga um sambönd unglinga, kynlíf, kynsjúkdóma, getnaðarvarnir og fleira því tengdu er heilmikið af upplýsingum í boði, t.d. í bæklingum og á netinu.  Hér að neðan eru helstu aðilar taldir upp auk nokkurra leiða sem foreldrar geta bent börnum sínum á vilji börnin leita aðstoðar sjálf.

• Tölum saman – Samskipti foreldra og barna um kynlíf
  Bæklingar landlæknis, Lýðheilsustöðvar og Fræðslusamtaka um kynlíf og barneignir. Smellið til að skoða.
• Skólahjúkrunarfræðingurinn
  Grunnskólanemar geta leitað til skólahjúkrunarfræðings með spurningar um kynlíf, getnaðarvarnir eða kynsjúkdóma.
• Heilsugæslan
  Hægt er að fara á heilsugæslustöðina í hverfinu/bænum og ræða við hjúkrunarfræðing þar. Hérna er listi yfir allar heilsugæslustöðvar á landinu. Einnig má benda á vef heilsugæslunnar www.6h.is en þar er að finna fróðleik um kynheilbrigði.
• Ástráður – Félag læknanema um forvarnir
  Á heimasíðu félags læknanema um forvarnir, www.astradur.is, má finna upplýsingar um ýmislegt sem tengist kynlífi, kynsjúkdómum, þungunum, getnaðarvörnum og nauðgunum. Hægt er að senda læknanemunum tölvupóst í fullum trúnaði á netfangið leyndo@astradur.is.
• Tótalráðgjöfin
  Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum. Hægt er að hringja í síma 520-4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst. Meðal þeirra sem standa að Tótalráðgjöfinni eru fræðslusamtök um kynlíf og barneignir sem hafa mikla reynslu í að ráðleggja ungu fólki og miðla til þess upplýsingum í tengslum við kynlíf og ýmislegt sem tengist því. Allar nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is.
• Kvennasvið Landspítalans
  Á kvennasviði Landspítala – háskólasjúkrahúss starfa félagsráðgjafar sem veita símaráðgjöf alla virka daga kl. 9:00-10:00. Félagsráðgjafarnir veita fræðslu, stuðning og ráðgjöf varðandi þunganir, fóstureyðingar, kvensjúkdóma og félagsleg réttindi. Hringja þarf í síma 543-1000 og biðja um samband við félagsráðgjafa Kvennadeildar. Á Kvennasviðinu veita hjúkrunarfræðingar, ljósmæður og læknar einnig ráðgjöf um getnaðarvarnir.
• Félagsþjónusta sveitarfélaganna
  Á vegum sveitarfélaganna er veitt ýmiss konar félagsleg ráðgjöf (fjölskylduráðgjöf). Hér er listi yfir öll sveitarfélög landsins. Með því að smella á viðkomandi sveitarfélag er hægt að komast inn á heimasíðu viðkomandi sveitarfélags.
• Þjónustumiðstöðvarnar í Reykjavík
  Á þjónustumiðstöðvunum er alhliða upplýsingamiðlun um þjónustu borgarinnar. Þar er veitt ýmiss konar félagsleg ráðgjöf. Nánar á www.reykjavik.is.
• Landlæknir
  Landlæknisembættið annast fræðslu til almennings um heilsueflingu, forvarnir og lýðheilsu. Nánari upplýsingar eru á heimasíðunni: www.landlaeknir.is
• Göngudeild húð- og kynsjúkdóma
  Göngudeild húð- og kynsjúkdóma er á Landspítalanum í Fossvogi. Síminn þar er 543-6050. Tímapantanir eru milli kl. 8:15-15:45 alla virka daga en hjúkrunarfræðingar veita líka ráðgjöf og fræðslu um húð- og kynsjúkdóma í síma.
• Samtökin 78
  Á heimasíðu Samtakanna 78, félags lesbía og homma á Íslandi, er að finna ýmsar upplýsingar um tví- og samkynhneigð. Ungliðahópur Samtakanna 78 er ætlaður hinsegin ungmennum á aldrinum 14 - 20 ára. Nánari upplýsingar um starf hópsins er að finna hér á vefsvæði hópsins. Hópurinn er á Facebook.
• Alnæmissamtökin á Íslandi
  Alnæmissamtökin vinna að því að auka þekkingu og skilning á alnæmi og að styðja sjúka og aðstandendur þeirra. Skrifstofa félagsins er til húsa að Hverfisgötu 69, 101 Reykjavík og er hún opin frá kl. 12:00-16:00 mán.-fim. Síminn þar er 552-8586. Félagsráðgjafi er í húsinu til viðtals á miðvikudögum kl. 13:00-15:00. Heimasíða alnæmissamtakanna er www.aids.is og tölvupóstfangið er aids@aids.is.
• Doktor.is
  Á heilsuvefnum doktor.is er að finna greinargóðar upplýsingar um ýmislegt sem tengist kynlífi, kynsjúkdómum og þungun og hægt er að senda fyrirspurnir til sérfræðinga. Hér má lesa áhugaverða samantekt um börn og rétt þeirra til að ráða yfir líkama sínum. Hér er hægt að komast inn á undirsíðu um kynlíf og samskipti.