Heilsa og líðan

Réttur til lífsgæða og þátttöku
Almenn heilsuvernd
Heilsugæsla
Sérreglur um sjúk börn
Upplýsingar og samþykki
Réttur til friðhelgi einkalífs - réttur til verndar
Fjárhagslegur stuðningur ríkisins við barnafjölskyldur
Hvað er til ráða?
Ábyrgð hinna fullorðnu

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til lífsgæða og þátttöku 
Ríkisvaldið gegnir veigamesta hlutverkinu í að verja og efla lýðheilsu, m.a. með því að marka stefnu í heilbrigðismálum, tryggja aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu og gæði íslenska heilbrigðiskerfisins.  Börn eiga rétt á að njóta bestu mögulegu heilsuverndar sem völ er á og þarf því að tryggja þeim og fjölskyldum þeirra greiðan aðgang að þjónustu fagfólks á öllum sviðum heilbrigðisþjónustu.

Ein af grundvallargreinum Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er 3. greinin:

  3. gr. 1. Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.
 2. Með hliðsjón af réttindum og skyldum foreldra eða lögráðamanna, eða annarra sem bera ábyrgð að lögum á börnum, skuldbinda aðildarríki sig til að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst, og skulu þau í því skyni gera allar nauðsynlegar ráðstafanir á sviði löggjafar og stjórnsýslu.
 3. Aðildarríki skulu sjá til þess að stofnanir þar sem börnum skal veitt umönnun og vernd starfi í samræmi við reglur sem þar til bær stjórnvöld hafa sett, einkum um öryggi, heilsuvernd og fjölda og hæfni starfsmanna, svo og um tilhlýðilega yfirumsjón.

Í 23.- 25.  gr. sáttmálans er fjallað um rétt barna til heilsugæslu.  Í 24. gr. segir m.a:

Aðildarríki viðurkenna rétt barns til að njóta besta heilsufars sem hægt er að tryggja, og aðstöðu til læknismeðferðar og endurhæfingar. Aðildarríki skulu kappkosta að tryggja að ekkert barn fari á mis við rétt sinn til að njóta slíkrar heilbrigðisþjónustu. 

Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.   Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst."

Heilsugæsla
Heilsugæsla telst til frumþjónustu heilbrigðisþjónustunnar og er fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðiskerfinu.  Heilsugæslan samhæfir ólíka þætti heilbrigðisþjónustu og tengdrar þjónustu.  Hún telst til nærþjónustu í samfélaginu þar sem hún starfar og þarf að taka mið af aðstæðum og þörfum þess.  Yfirleitt tilheyrir fólk þeirri heilsugæslustöð sem næst er heimili þess og er þar skráð hjá heimilislækni.  Börn eru skráð með foreldrum sínum en gerast sjálfstæðir þjónustuþegar heilbrigðiskerfisins við 16 ára aldur.  Í 19. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 er talin upp sú þjónusta sem veitt skal á heilsugæslustöðvum eða í tenglsum við þær: 

   1. Almenn læknisþjónusta, hjúkrunarþjónusta, sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun, vaktþjónusta, vitjanir og sjúkraflutningar.
   2. Lækningarannsóknir.
   3. Sérfræðileg læknisþjónusta, tannlækningar og læknisfræðileg endurhæfing.
   4. Heimahjúkrun.
   5. Heilsuvernd. Aðalgreinar heilsuverndar eru:
   5.1. Heilbrigðisfræðsla í fyrirbyggjandi tilgangi.
   5.2. Mæðravernd.
   5.3. Ungbarna- og smábarnavernd.
   5.4. Heilsugæsla í skólum.
   5.5. Ónæmisvarnir.
   5.6. Berklavarnir.
   5.7. Kynsjúkdómavarnir.
   5.8. Geðvernd, áfengis-, tóbaks- og fíkniefnavarnir.
   5.9. Sjónvernd.
   5.10. Heyrnarvernd.
   5.11. Heilsuvernd aldraðra.
   5.12. Hópskoðanir og skipulögð sjúkdómaleit.
   5.13. Félagsráðgjöf, þ.m.t. fjölskyldu- og foreldraráðgjöf.
   5.14. Umhverfisheilsuvernd.
   5.15. Atvinnusjúkdómar, sbr. og lög nr. 46/1980.
   5.16. Slysavarnir.

Nánar er fjallað um þessa þjónustu í III. kafla reglugerðar nr. 160/1982 fyrir heilsugæslustöðvar með áorðnum breytingum samkvæmt reglugerðum nr. 415/1985 og 412/1992.  Heilsugæslan á að vera ódýr og aðgengileg.   Ekki er heimilt að taka gjald vegna mæðra- og ungbarnaverndar og heilsugæslu í skólum. 

Á vef landlæknis er fjallað um heilsu barna og ungmenna þar sem viðfangsefninu er skipt niður í undirsíðurnar ung- og smábarnavernd, bólusetningar barna, geðheilsu barna, skólaheilsugæslu og kynfræðslu.

Sérreglur um sjúk börn
Í lögum um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 er í VI. kafla fjallað um þær sérreglur sem gilda um sjúk börn.  Þar segir í 27. gr.:

 Skylt er að gera allt sem unnt er til að sjúkt barn fái að þroskast og njóta lífsgæða þrátt fyrir veikindi og meðferð eftir því sem ástand þess leyfir.
 Hlífa ber börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum.
 Sjúk börn, sem dveljast á heilbrigðisstofnun, eiga rétt á að hafa foreldra eða aðra nána vandamenn hjá sér og skal sköpuð aðstaða fyrir þá eftir því sem kostur er.
 Systkini og vinir mega eftir því sem kostur er heimsækja sjúkt barn sem dvelst á heilbrigðisstofnun.
 Sjúk börn á skólaskyldualdri skulu fá kennslu sem hæfir aldri þeirra og ástandi.
 Umhverfi og aðbúnaður sjúkra barna á heilbrigðisstofnunum skal hæfa aldri þeirra, þroska og ástandi.

Upplýsingar og samþykki
Í 25. grein laganna segir að ef sjúklingur er yngri en 16 ára skuli upplýsingar um heilsufar og meðferð veittar foreldrum.  Þar er átt við:

• heilsufar, þar á meðal læknisfræðilegar upplýsingar um ástand og batahorfur,
• fyrirhugaða meðferð ásamt upplýsingum um framgang hennar, áhættu og gagnsemi,
• önnur hugsanleg úrræði en fyrirhugaða meðferð og afleiðingar þess ef ekkert verður aðhafst,
• möguleika á að leita álits annars læknis eða annarra heilbrigðisstarfsmanna eftir því sem við á um meðferð, ástand og batahorfur.

Læknalög nr. 53/1988 miða einnig við að læknir sé skyldugur til að upplýsa sjúkling sjálfan um ástand, meðferð og horfur sé hann 16 ára eða eldri.   Eigi í hlut barn eða unglingur yngri en 16 ára skulu upplýsingarnar veittar foreldri, forráðamanni eða nánasta aðstandanda.  Sjúkum börnum skulu veittar upplýsingar að teknu tilliti til aldurs þeirra og þroska. Þau eiga þó sama rétt og aðrirtil þess að hafna því að fá upplýsingar.  Þess skal getið í sjúkraskrá ef sjúklingur neitar að fá upplýsingar um heilsufar og batahorfur eða tilnefnir annan í sinn stað.

Um samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð er fjallað í 26. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997.  Þar segir að foreldrar sem fara með forsjá barns skuli veita samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð barns yngra en 16 ára en talað um að sjúk börn skuli eftir því sem kostur er höfð með í ráðum og alltaf ef þau eru 12 ára eða eldri.   Neiti foreldrar sem fara með forsjá barns að samþykkja nauðsynlega meðferð skal læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður snúa sér til barnaverndaryfirvalda, sbr. ákvæði barnaverndarlaga nr. 80/2002.  Ef ekki vinnst tími til að leita liðsinnis barnaverndaryfirvalda vegna lífsnauðsynlegrar bráðameðferðar á sjúku barni er skylt að hafa heilbrigði þess að leiðarljósi og grípa tafarlaust til nauðsynlegrar meðferðar.

Réttur til friðhelgi einkalífs - réttur til verndar
Skv. 12. gr laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 skal starfsmaður í heilbrigðisþjónustu gæta fyllstu þagmælsku um allt það sem hann kemst að í starfi sínu um heilsufar sjúklings, ástand, sjúkdómsgreiningu, horfur og meðferð ásamt öðrum persónulegum upplýsingum.   Þetta ákvæði á að sjálfsögðu við um börn þó að foreldrum barna yngri en 16 ára skuli veittar allar nauðsynlegar upplýsingar.  Þagnarskyldan  nær þó ekki til atvika sem starfsmanni í heilbrigðisþjónustu ber að tilkynna um samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002.  Verði starfsmaður var við að barn hafi verið vanrækt eða beitt einhvers konar ofbeldi ber honum eða yfirmanni hans að tilkynna það barnaverndarnefnd.

Fjárhagslegur stuðningur ríkisins við barnafjölskyldur
Börn yngri en 18 ára eru sjúkratryggð með foreldrum sínum. Tryggingastofnun ríkisins sér um eða hefur milligöngu um ýmsar greiðslur vegna barna og ungmenna og sinnir leiðbeiningarþjónustu í tengslum við þessar greiðslur. Á vef Tryggingastofnunar er stutt og einfaldað yfirlit um helstu greiðsluflokka almannatrygginga en þeir eru lífeyristryggingar og félagsleg aðstoð, sjúkratryggingar og slysatryggingar. Undir liðnum Foreldrar og börn er að finna ítarlegar upplýsingar um tannlækningar, sjúkradagpeninga, lyf, þjálfun og endurhæfingu, umönnunargreiðslur og aðrar greiðslur vegna barna.

Almenn heilsuvernd
Í ýmsum lögum er að finna ákvæði til verndar heilsu barna.  Í X. kafla laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eru ákvæði til verndar andlegri og líkamlegri heilsu ungmenna í starfi.  Í kaflanum er m.a. fjallað um hámarksvinnutíma og lágmarks hvíldartíma og talin upp verkefni, tæki og efni sem eru bönnuð fyrir tiltekna aldurshópa. Hér er hægt að finna umfjöllun um vinnu barna og unglinga.  Þeir sem bera ábyrgð á börnum bera því ríkar skyldur til að vernda þau gegn skaðlegum áhrifum umhverfisins, s.s. ofbeldi, hávaða, sólarljósi, kulda, smitsjúkdómum og slysum.  Í almennum athugasemdum við frumvarp til laga um tóbaksvarnir nr. 6/2002 segir:  „Börn eiga skilyrðislausan rétt á reyklausu umhverfi, bæði á heimilum sínum og annars staðar.  Allir eru sammála um að vernda eigi börn fyrir tóbaks reyk og grípa verður til úrræða sem nauðsynleg eru í því skyni".  Lögin skylda hvern þann sem ber ábyrgð á barni að forða því svo sem frekast er kostur frá óbeinum reykingum.  Sambærilegt ákvæði er að finna í sóttvarnarlögum nr. 19/1997 en þar segir m.a. um skyldur einstaklinga (7. gr): „Það er almenn skylda að gjalda sem mesta varúð við smitsjúkdómum og gera sér allt far um að sýkja hvorki sjálfan sig né aðra, að svo miklu leyti sem framkvæmanlegt er."  Vilji löggjafans til að vernda heilsu og velferð barna er skýr og því má ætla að yfirfæra megi þennan rétt barna til verndar á fleiri svið sem varða heilsuvernd barna.  Foreldrar skipta mestu máli í þessum efnum  enda mest um vert að þeir séu börnunum skjól í þessu sem öðru.  Hér er hægt að finna umfjöllun um slysavarnir og öryggismál barna.

Hvað er til ráða?
Ýmis þjónusta á vegum ríkis, sveitarfélaga og annarra aðila stendur almenningi til boða ef spurningar vakna um heilsufar og líðan barna.

• Barnalæknavaktin
  Barnalæknavaktin er staðsett í Domus Medica.  Símanúmerið er 563-1010.  Upplýsingar um lækna og viðtalstíma þeirra er að finna hér. 
• Doktor.is
  Á heilsuvefnum doktor.is er mjög mikinn fróðleik að finna um allt sem tengist líkamanum og heilsunni. 
• Foreldraskólinn
  Sinnir fræðslu og ráðgjöf um svefn og þroska ungra barna.  Vefsíðan: www.foreldraskoli.is.
• Heilsugæslan
  Foreldrar geta að sjálfsögðu hringt í hjúkrunarfræðing hjá heilsugæslunni í hverfinu eða bæjarfélaginu eða komið á staðinn og fengið ráðgjöf eða tíma hjá lækni.  Margar heilsugæslustöðvar hafa opnað sérstaka móttöku fyrir ungt fólk á aldrinum 13-20 ára til að ræða um heilsu og líðan. Listi yfir allar heilsugæslustöðvar á landinu, heimasíður þeirra, netföng o.fl.
• Landlæknisembættið
  Landlæknisembættið annast m.a. fræðslu til almennings um heilsueflingu, forvarnir og lýðheilsu og kemur ráðgjöf og tilmælum á framfæri við heilbrigðisstéttir.  Vefsíða: www.landlaeknir.is. 
• Lýðheilsustöð
  Lýðheilsustöð er ætlað að efla og samræma lýðheilsustarf í landinu, efla kennslu og rannsóknir á sviði lýðheilsu, vinna að lýðheilsuverkefnum á eigin vegum og í samvinnu við aðra sem og að byggja upp þekkingarsetur allra landsmanna, fagfólks jafnt sem almennings, á þessu sviði.  Vefsíða: www.lydheilsustod.is.
• Læknavaktin 1770
  Hjá Læknavaktinni við Smáratorg er móttaka sjúklinga vegna almennra veikinda frá kl.17:00 á virkum dögum til 23:30. Símaþjónusta er í gegnum símanúmerið 1770 frá kl.17:00 á virkum dögum til 08:00 að morgni. Frá föstudagskvöldi kl.17:00 til mánudagsmorguns kl.08:00 er samfelld þjónusta. Fyrst svarar starfsmaður Læknavaktar sem tekur niður aðstoðarbeiðni innhringjanda og ef hann telur ástæðu til tengir hann símtalið áfram til vakthafandi hjúkrunarfræðings. 
• Neyðarlínan
  Sé barn slasað eða  mjög veikt ætti hiklaust að hafa samband við Neyðarlínuna með því að hringja í 112.
• Tótalráðgjöfin
  Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum.  Hægt er að hringja í síma 520-4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst.  Allar nánari upplýsingar er að finna á vefsíðunni www.totalradgjof.is. 
• Upplýsingamiðstöð heilsugæslunnar
  Símaþjónusta hjúkrunarfræðinga er veitt milli kl. 8:00-17:00 virka daga í síma 1700.

Ábyrgð hinna fullorðnu
Foreldrar bera ábyrgð á velferð barna sinna til 18 ára aldurs og þeim ber að sjá til þess að börn þeirra búi almennt við þroskavænleg skilyrði. Hluti af forsjárskyldum foreldra er að sinna líkamlegum þörfum barna sinna og gæta þess að umhverfi þeirra sé eins öruggt og frekast er kostur. Foreldrum ber að sjá til þess að barn fái þá heilbrigðisþjónustu sem er því nauðsynlegt og sálfræðiþjónustu ef því er að skipta. Að sjálfsögðu ber foreldrum og þeim sem hafa börn í umsjá sinni að gæta að líðan barnanna og andlegu ástandi. Andleg vanlíðan getur haft líkamleg einkenni og því er mikilvægt að hugað sé að aðstæðum barna í sínu nánasta umhverfi, hugsanlegum áföllum eða áhyggjum þeirra þegar börn kvarta t.d. yfir þrálátum verkjum sem erfitt er að útskýra. Oft er nauðsynlegt að fá ráðgjöf eða meðferð hjá fagaðilum á sviði sálfræði eða geðlækninga til að hjálpa börnum sem búa við erfiðar aðstæður eða hafa orðið fyrir áföllum. Öðrum sem hafa börn í umsjá sinni ber einnig að haga störfum sínum þannig að að helsa og andleg velferð barnanna sé ávallt í fyrirrúmi.