Grunnskólinn 

Réttur til menntunar
Lög og reglur um grunnskóla
Aðalnámskrá grunnskóla — skólanámskrá
Hlutverk grunnskólans og markmið náms
Yfirstjórn grunnskóla 
Ábyrgð sveitarfélaga
Skólanefnd
Starfsfólk grunnskólans og skyldur þess
Umsjónarkennari
Náms- og starfsráðgjöf
Nemendaverndarráð
Skólaheilsugæsla
Lyfjagjafir í grunnskólum
Skólaráð
Foreldrasamstarf — foreldrafélag
Nemendafélag
Ábyrgð foreldra
Réttur og velferð nemenda
Ábyrgð nemenda og agabrot
Skólareglur
Skólaskylda og undanþágur
Val á skóla
Nám utan lögheimilissveitarfélags
Skólaganga barna í fóstri
Kennslutími
Tómstundastarf og lengd viðvera (heilsdagsskóli)
Jöfn tækifæri til náms
Nemendur með sérþarfir í skóla án aðgreiningar
Sérfræðiþjónusta og stoðkerfi grunnskóla
Sérúrræði
Vinna með skóla
Nemendur með annað móðurmál en íslensku
Valgreinar og þátttaka í atvinnulífi metin
Kostnaður í skyldunámi
Vettvangsferðir
Skólaakstur
Mötuneyti
Húsnæði, skólalóð og öryggi
Námsmat
Upplýsingar um barn
Upplýsingaskylda skóla við forsjárlausa foreldra
Meðferð trúnaðarupplýsinga
Tilkynningarskylda til barnaverndaryfirvalda
Túlkun upplýsinga til  foreldra
Lok grunnskóla
Einelti í skólum
Forvarnir í skólum
Boðleiðir — ágreiningsmál
Kæruheimild
Kærustig innan sveitarfélags
Stjórnsýslulög
Mat og eftirlit með gæðum grunnskólastarfs
Viðurkenning grunnskóla, samrekstur og þróunarskólar

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til menntunar
Samkvæmt íslenskum lögum og alþjóðlegum mannréttindasamningum, svo sem barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, hvílir meginábyrgðin á uppeldi og umönnun barna á herðum foreldra. Hlutur grunnskólans felst einkum í því að sjá nemendum fyrir formlegri fræðslu og taka þátt í félagslegri mótun þeirra. Þetta sameiginlega verkefni heimila og skóla kallar á náin tengsl, gagnkvæma upplýsingamiðlun, samábyrgð og samvinnu.

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til menntunar. Þar segir í 28. og 29. grein:

28. gr. 1. Aðildarríki viðurkenna rétt barns til menntunar og skulu þau, til þess að réttur þessi nái fram að ganga stig af stigi og þannig að allir njóti sömu tækifæra, einkum:
   a) Koma á skyldu til grunnmenntunar sem allir geti notið ókeypis.
   b) Stuðla að þróun ýmiss konar framhaldsmenntunar, þar á meðal almennrar menntunar og starfsmenntunar, veita öllum börnum kost á að njóta hennar, og gera aðrar ráðstafanir sem við eiga, svo sem með því að veita ókeypis menntun og bjóða fjárhagslega aðstoð þeim sem hennar þurfa með.
   c) Veita öllum kost á æðri menntun eftir hæfileikum, með hverjum þeim ráðum sem við eiga.
   d) Sjá til þess að upplýsingar og ráðgjöf um nám og starfsval séu fyrir hendi og aðgengilegar öllum börnum.
   e) Gera ráðstafanir til að stuðla að reglulegri skólasókn og draga úr því að nemendur hverfi frá námi.
 2. Aðildarríki skulu gera allt það sem við á til að tryggja að námsaga sé haldið uppi með þeim hætti sem samrýmist mannlegri reisn barnsins og í samræmi við samning þennan.
 3. Aðildarríki skulu stuðla að og hvetja til alþjóðasamvinnu um menntamál, einkum í því skyni að leggja fram skerf til útrýmingar á vanþekkingu og ólæsi hvarvetna í heiminum, og greiða fyrir aðgangi að vísinda- og tækniþekkingu og nútímakennsluaðferðum. Hvað þetta snertir skal tekið sérstakt tillit til þarfa þróunarríkja.

 29. gr. 1. Aðildarríki eru sammála um að menntun barns skuli beinast að því að:
   a) Rækta eftir því sem frekast er unnt persónuleika, hæfileika og andlega og líkamlega getu þess.
   b) Móta með því virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi og grundvallarsjónarmiðum þeim er fram koma í sáttmála hinna Sameinuðu þjóða.
   c) Móta með því virðingu fyrir foreldrum þess, menningarlegri arfleifð þess, tungu og gildismati, þjóðernislegum gildum þess lands er það býr í og þess er það kann að vera upprunnið frá, og fyrir öðrum menningarháttum sem frábrugðnir eru menningu þess sjálfs.
   d) Undirbúa barn til að lifa ábyrgu lífi í frjálsu þjóðfélagi, í anda skilnings, friðar, umburðarlyndis, jafnréttis karla og kvenna og vináttu milli allra þjóða, þjóðhátta-, þjóðernis- og trúarhópa, og fólks af frumbyggjaættum.
   e) Að móta með því virðingu fyrir náttúrulegu umhverfi mannsins.
 2. Eigi skal líta svo á að í grein þessari eða í 28. gr. sé fólgin nein íhlutun í rétt manna og hópa til að koma á fót og stjórna menntastofnunum, enda sé ávallt gætt þeirra meginreglna, sem fram koma í 1. tölul. þessarar greinar, og lágmarkskrafna sem ríkisvaldið kann að gera til menntunar sem slíkar stofnanir veita.

Ísland fullgilti barnasáttmálann árið 1992. Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða og uppfylla ákvæði samningsins. Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“

Lög og reglur um grunnskóla
Sérstök lög, nr. 91/2008 gilda um starfsemi grunnskóla og eru þau í rauninni grundvöllur skólastarfs.  Lögin taka til grunnskóla á vegum sveitarfélaga, til sjálfstætt rekinna grunnskóla sem hlotið hafa viðurkenningu samkvæmt lögunum og til viðurkennds náms á grunnskólastigi, s.s. heimakennslu, fjarkennslu eða dreifnáms. Þegar frumvarpið var lagt fyrir Alþingi fylgdi því greinargerð með athugasemdum við einstakar greinar. Þær athugasemdir geta verið gagnlegar við að skýra betur greinarnar.

Ýmsar reglugerðir hafa verið settar með heimild í grunnskólalögum og fjalla þær um afmarkaðri viðfangsefni grunnskólans. Núgildandi grunnskólalög nr. 91/2008 tóku gildi 1. júlí 2008. Gera verður ráð fyrir því að einhver tími líði áður en allar reglugerðir sem heimilt er að setja samkvæmt lögunum verði samdar og taki gildi. Reglugerðir, auglýsingar og önnur fyrirmæli sett samkvæmt eldri grunnskólalögum nr. 66/1995, með síðari breytingum, halda því gildi sínu að svo miklu leyti sem þau stangast ekki á við núgildandi lög þar til nýjar reglugerðir, auglýsingar eða önnur fyrirmæli hafa öðlast gildi.  Á vefsvæðinu www.reglugerd.is/ má sjá allar reglugerðir sem til eru um grunnskóla.

Aðalnámskrá grunnskóla — skólanámskrá
Aðalnámskrá grunnskóla, sem gefin er út af menntamálaráðuneytinu, kveður nánar á um uppeldishlutverk grunnskólans og meginstefnu í kennslu og kennsluskipan. Í 24. gr. grunnskólalaga eru talin upp atriði sem skal leggja áherslu á í aðalnámskrá. Aðalnámskrá grunnskóla greinist í þrettán hluta, almennan hluta og tólf greinahluta. Í almenna hlutanum er meðal annars fjallað um uppeldishlutverk grunnskólans, meginstefnu í kennslu og kennsluskipan og hlutfallslega skiptingu tíma milli námssviða og námsgreina. Í greinahlutum aðalnámskrár eru sett fram meginmarkmið í námi og kennslu og fjallað um inntak og skipulag náms á tilteknum námssviðum. Sjá nánar um aðalnámskrá í næsta kafla um hlutverk grunnskólans og markmið náms.

Samkvæmt lögum skal árlega gefa út skólanámskrá í hverjum skóla og er skólastjóri ábyrgur fyrir því að hún sé unnin, gefin út og kynnt. Í aðalnámskrá grunnskóla er fjallað um skólanámskrár á bls. 12. Skólanámskrá skal vera nánari útfærsla á aðalnámskrá grunnskóla en jafnframt gefur hún kost á að laga fyrirmæli aðalnámskrár að sérstöðu hvers skóla og staðbundnum aðstæðum, draga þessi sérkenni fram og nýta þau til eflingar námi og kennslu. Í skólanámskrá birtist stefna skólans og þau gildi sem hún grundvallast á og hvernig skólinn útfærir ýmis almenn og fagbundin markmið aðalnámskrár, skipulag kennslu og kennsluhætti. Í skólanámskrá birtir skólinn einnig starfsáætlun sína og þær verklagsreglur sem í gildi eru í skólanum, t.d. varðandi umgengni og aga, slysavarnir og heilsugæslu. Einnig þarf að koma fram hvernig staðið er að námsráðgjöf fyrir nemendur og stuðningi af ýmsu tagi. Í skólanámskrá þarf að koma fram lýsing á samsetningu námshópa og bekkjaskipan og rök skólans fyrir þeirri skipan. Einnig skal fjalla þar um sjálfsmatsáætlun, tilhögun námsmats og hvernig skólinn hyggst stuðla að jákvæðum og lýðræðislegum skólabrag. Í skólanámskrá skal koma fram hvernig skólinn hyggst vinna með heimilum og einnig hvernig samstarfi er háttað með félögum, s.s. æskulýðs- og íþróttafélögum, stofnunum, fyrirtækjum og öðrum aðilum utan skólans að því sameiginlega verkefni að veita öllum nemendum haldgóða menntun. Í skólanámskrá þarf m.a. að koma fram áætlun skólans um tengsl við önnur skólastig, við atvinnulífið, áætlun um starfsfræðslu og námskynningar og alþjóðlegt samstarf.

Í skólanámskrá skal gera grein fyrir samstarfi milli leikskóla og grunnskóla og hvernig skuli standa að færslu og aðlögun barna milli skólastiga. Skólaráð grunnskólanna eiga að fjalla um skólanámskrá viðkomandi skóla en einnig þarf skólanefnd sveitarfélagsins að staðfesta skólanámskrár grunnskólanna í sveitarfélaginu.

Hlutverk grunnskólans og markmið náms
Hlutverk grunnskólans er skilgreint í 2. gr. grunnskólalaga:

     Hlutverk grunnskóla, í samvinnu við heimilin, er að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun. Starfshættir grunnskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi. Þá skal grunnskóli leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við stöðu og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, velferð og menntun hvers og eins. 
     Grunnskóli skal stuðla að víðsýni hjá nemendum og efla færni þeirra í íslensku máli, skilning þeirra á íslensku samfélagi, sögu þess og sérkennum, högum fólks og á skyldum einstaklingsins við samfélagið, umhverfið og umheiminn. Nemendum skal veitt tækifæri til að nýta sköpunarkraft sinn og að afla sér þekkingar og leikni í stöðugri viðleitni til menntunar og þroska. Skólastarfið skal leggja grundvöll að frumkvæði og sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra. 
     Grunnskóli skal stuðla að góðu samstarfi heimilis og skóla með það að markmiði að tryggja farsælt skólastarf, almenna velferð og öryggi nemenda.

Samkvæmt 25. gr. grunnskólalaga skal í aðalnámskrá kveðið á um meginmarkmið náms og kennslu, uppbyggingu og skipan náms, svo og hlutfallslega skiptingu tíma milli námssviða og námsgreina í grunnskóla. Þess skal gætt að námið verði sem heildstæðast en hver grunnskóli ákveði hvort námsgreinar og námssvið eru kennd aðgreind eða samþætt. Í greininni segir einnig m.a. að í aðalnámskrá skuli skilgreina þekkingar- og hæfniþætti á hverju námssviði. Nemendur skulu eiga þess kost að uppfylla námsmarkmið einstakra námsgreina og námssviða með mismunandi hætti. Í aðalnámskrá skal setja árangursviðmið um það hvenær nemandi telst hafa lokið einstökum námsgreinum eða námssviðum. Einnig skal setja viðmið vegna nemenda sem ljúka grunnskólanámi á skemmri tíma en tíu árum.

Í aðalnámskrá og við skipulagningu náms og kennslu og við gerð og val námsgagna skal þess sérstaklega gætt að allir nemendur fái jöfn tækifæri til náms og eigi þess kost að velja sér viðfangsefni og nálgun í  námi. Þetta segir í 24. gr. grunnskólalaga sem fjallar um aðalnámskrá. Þar segir einnig að markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skuli vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, kynhneigðar, búsetu, stéttar, trúarbragða, heilsufars, fötlunar eða stöðu að öðru leyti. Í öllu skólastarfi skal stuðla að heilbrigðum lífsháttum og taka mið af persónugerð, þroska, hæfileikum, getu og áhugasviðum hvers og eins.

Yfirstjórn grunnskóla 
Menntamálaráðherra fer með yfirstjórn þeirra málefna sem grunnskólalög taka til, setur aðalnámskrá, leggur til námsgögn, hefur eftirlit með gæðum skólastarfs, annast öflun, greiningu og miðlun upplýsinga, styður þróunarstarf í skólum og hefur úrskurðarvald í ákveðnum ágreiningsmálum. Menntamálaráðuneyti hefur eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli þær skyldur sem lög þessi, reglugerðir og reglur settar samkvæmt þeim og aðalnámskrá grunnskóla kveða á um. Þetta segir í 4. gr. grunnskólalaga. 

Ábyrgð sveitarfélaga
Rekstur grunnskóla er á ábyrgð og kostnað sveitarfélaganna skv. 5. gr. grunnskólalaga. Sveitarfélög bera ábyrgð á heildarskipan skólahalds í grunnskólum sveitarfélagsins, þróun einstakra skóla, húsnæði og búnaði grunnskóla, sérúrræðum grunnskóla, sérfræðiþjónustu, mati og eftirliti, öflun og miðlun upplýsinga og á framkvæmd grunnskólastarfs í sveitarfélaginu. Sveitarfélög setja almenna stefnu um grunnskólahald í sveitarfélaginu og kynna fyrir íbúum þess. Sveitarstjórn skal koma á samstarfi leikskóla og grunnskóla annars vegar og grunnskóla og framhaldsskóla hins vegar. Sveitarfélög bera ábyrgð á samstarfi skóla við aðila utan hans.

Sveitarfélögum er skylt að sjá til þess að skólaskyld börn skv. 3. gr., sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, og börn sem hefur verið ráðstafað í fóstur til fósturforeldra, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar.

Skólanefnd
Hlutverk skólanefnda í sveitarfélögunum er skilgreint í 6. gr. grunnskólalaga:

     Í hverju sveitarfélagi skal í umboði sveitarstjórnar vera skólanefnd sem fer með málefni grunnskóla eftir því sem lög og reglugerðir ákveða og sveitarstjórn eða sveitarstjórnir kunna að fela henni.
Meginhlutverk skólanefndar er sem hér segir:
    a.      að sjá til þess að öll skólaskyld börn sem rétt eiga á skólavist í sveitarfélaginu njóti lögboðinnar fræðslu,
    b.      að staðfesta starfsáætlun skóla ár hvert og skólanámskrá einstakra skóla,
    c.      að fylgjast með framkvæmd náms og kennslu í sveitarfélaginu og gerð skólanámskrár og gera tillögur til skólastjóra og/eða sveitarstjórnar um umbætur í skólastarfi,
    d.      að fylgjast með og stuðla að því að nemendum og skólum sé tryggður aðgangur að sérfræðiþjónustu,
    e.      að sjá til þess að jafnan sé fyrir hendi viðeigandi húsnæði fyrir kennslu og annar aðbúnaður, þ.m.t. útivistar- og leiksvæði nemenda,
    f.      að hafa eftirlit með að ákvæði laga og reglugerða séu uppfyllt og gera tillögur til sveitarstjórnar um úrbætur,
    g.      að stuðla að tengslum og samstarfi leikskóla og grunnskóla annars vegar og grunnskóla og framhaldsskóla hins vegar. 
     Skólanefnd skal kosin af hlutaðeigandi sveitarstjórn í upphafi hvers kjörtímabils. Um kosningu í skólanefnd og starfshætti fer samkvæmt sveitarstjórnarlögum og samþykktum viðkomandi sveitarfélags. Varamenn í skólanefndum skulu vera jafnmargir aðalmönnum og kosnir á sama hátt. 
     Skólastjórar, grunnskólakennarar og foreldrar í sveitarfélagi kjósa hver úr sínum hópi aðal- og varamann til setu á skólanefndarfundum með málfrelsi og tillögurétt. 
     Þegar skólanefnd fær til meðferðar kærumál samkvæmt ákvæðum laga þessara gilda um meðferð kærumálsins reglur stjórnsýslulaga. Um sérstakt hæfi nefndarmanna og annarra fulltrúa sem rétt hafa til að sitja fundi nefndarinnar gilda ákvæði sveitarstjórnarlaga.

Starfsfólk grunnskólans og skyldur þess
Um skólastjóra er fjallað um í 7. gr. grunnskólalaga. Skólastjóri er forstöðumaður grunnskóla, stjórnar honum, veitir faglega forustu og ber ábyrgð á starfi skólans gagnvart sveitarstjórn. Skólastjóri stuðlar að samstarfi allra aðila skólasamfélagsins. Skólastjóri boðar til kennarafunda svo oft sem þurfa þykir á starfstíma grunnskóla. Kennarafundi skulu sækja kennarar og aðrir sérfræðingar skólans. Skólastjóri boðar til starfsmannafunda svo oft sem þurfa þykir. Skólastjóri ábyrgur fyrir því að skólanámskrá sé unnin, gefin út og kynnt.

Í 13. gr. grunnskólalaga þar sem helstu réttindi nemenda eru tekin saman og skilgreind segir m.a. um umsjónarkennara og náms- og starfsráðgjöf: 

     Hver nemandi skal hafa umsjónarkennara. Umsjónarkennari fylgist náið með námi nemenda sinna og þroska, líðan og almennri velferð, leiðbeinir þeim í námi og starfi, aðstoðar og ráðleggur þeim um persónuleg mál og stuðlar að því að efla samstarf skóla og heimila. 
     Nemendur eiga rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í grunnskóla af til þess bærum sérfræðingum.

Nemendur í vanda eiga að geta leitað til hvaða starfsmanns grunnskóla sem er í fullum trúnaði og vissu um aðstoð. Starfsmönnum ber þá að finna vandamálunum réttan farveg til lausnar eftir eðli máls hverju sinni. Starfsfólk grunnskóla skal, skv. 12. gr. grunnskólalaga, rækja starf sitt af fagmennsku, alúð og samviskusemi. Það skal gæta kurteisi, nærgætni og lipurðar í framkomu sinni gagnvart börnum, foreldrum þeirra og samstarfsfólki. Starfsfólk grunnskóla skal gæta fyllstu þagmælsku um hagi barna og foreldra þeirra, sem það fær vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirmanna og eðli máls. Þagnarskylda helst þótt viðkomandi láti af störfum. Þagnarskylda starfsfólks grunnskóla nær ekki til atvika sem ber að tilkynna um lögum samkvæmt. Skal skólastjóri brýna skyldur þessar fyrir starfsfólki og sérstaklega tilkynningarskyldu samkvæmt barnaverndarlögum. Til eru sérstakar verklagsreglur um tilkynningarskyldu starfsfólks leik-, grunn- og framhaldsskóla til barnaverndarnefnda. Sjá nánar í kaflanum meðferð trúnaðarupplýsinga.

Sjá nánari upplýsingar um starfsfólk grunnskóla í 7., 11. og 12. gr. grunnskólalaga og í lögum um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla nr. 87/2008. Sjá einnig Siðareglur kennara á vef Kennarasambands Íslands, reglugerð um matsnefnd leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólakennara og reglugerð um inntak menntunar leik-, grunn- og framhaldsskólakennara, nr. 872/2009.

Umsjónarkennari
Umsjónarkennarar hafa veigamiklu hlutverki að gegna skv. 2. mgr. 13. gr. laga um grunnskóla, sem fjallar um rétt nemenda:

     Hver nemandi skal hafa umsjónarkennara. Umsjónarkennari fylgist náið með námi nemenda sinna og þroska, líðan og almennri velferð, leiðbeinir þeim í námi og starfi, aðstoðar og ráðleggur þeim um persónuleg mál og stuðlar að því að efla samstarf skóla og heimila.

Umsjónarkennarar geta líka vísað nemendum sínum til fagfólks innan skólans, s.s. hjúkrunarfræðings eða námsráðgjafa. Um hlutverk umsjónarkennara segir í aðalnámskrá (pdf) — almennum hluta 2006 (bls. 22):

     Hann er öðrum fremur tengiliður skólans við heimilin og einnig fylgist hann náið með námi nemenda sinna og þroska og breytingum á högum og atferli nemenda sem skipt geta máli hvað varðar frammistöðu og líðan þeirra í skólanum. Hann leiðbeinir þeim í námi og starfi, aðstoðar þá og ráðleggur þeim um persónuleg mál. Umsjónarkennarar og námsráðgjafar gegna að þessu leyti mjög mikilvægu hlutverki.

Náms- og starfsráðgjöf
Í 3. mgr. 13. gr. grunnskólalaga, sem fjallar um rétt nemenda, segir að nemendur eigi rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í grunnskóla af aðilum sem uppfylla skilyrði laga um náms- og starfsráðgjafa. Það er mismunandi hvernig fyrirkomulag náms- og starfsráðgjafar er. Í flestum skólum starfa náms- og starfsráðgjafar en minni skólar sækja þessa þjónustu á skrifstofur sveitarfélagsins. Sumir skólar eru líka með skólafélagsráðgjafa eða sálfræðing en í flestum tilvikum sækja skólarnir þjónustu sálfræðinga og félagsráðgjafa til skólaskrifstofu sveitarfélagsins. Þessir sérfræðingar geta hjálpað og ráðlagt nemendum sem eiga í alls kyns erfiðleikum í skólanum, heima hjá sér eða í sambandi við vini sína. Dæmigerð mál sem námsráðgjafi vinnur að með nemendum eru t.d. námsörðugleikar, fötlun, geðraskanir eða hegðunarraskanir.  Einnig hjálpar hann nemendum að takast á við vanlíðan, erfiðleika á heimilinu og félagslega erfiðleika.  Námsráðgjafinn vinnur þá oft í samstarfi við aðra starfsmenn skólans, eins og t.d. sérkennsluráðgjafa, stuðningsfulltrúa eða umsjónarkennara og starfsfólk sveitarfélagsins, s.s. sálfræðing eða barnaverndarstarfsmenn.

Nemendaverndarráð
Nemendaverndarráð fjallar um sérstök úrræði fyrir einstaka nemendur. Í 4. mgr. 40. gr. laga um grunnskóla segir:

     Skólastjóri skal samræma innan hvers skóla störf þeirra sem sjá um málefni einstakra nemenda er lúta að sérfræðiþjónustu, námsráðgjöf og skólaheilsugæslu með stofnun nemendaverndarráðs. Jafnframt skal stuðla að samráði við félagsþjónustu sveitarfélags og barnaverndaryfirvöld vegna málefna einstakra nemenda eftir því sem þurfa þykir.

Samkvæmt 7. mgr. sömu greinar setur menntamálaráðherra reglugerð um sérfræðiþjónustu og starfsemi nemendaverndarráða í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Til er reglugerð nr. 388/1996 um nemendaverndarráð í grunnskólum og heldur hún gildi sínu þar til ný hefur verið sett, svo framarlega sem hún stangast ekki á við lög. Samkvæmt 1. gr. hennar er hlutverk nemendaverndarráðs að samræma skipulag og framkvæmd þjónustu við nemendur varðandi heilsugæslu, námsráðgjöf og sérfræðiþjónustu og vera skólastjóra til aðstoðar við gerð og framkvæmd áætlana um sérstaka aðstoð við nemendur. Í nemendaverndarráði geta skv. 2. gr. átt sæti skólastjóri eða aðstoðarskólastjóri, umsjónarmaður sérkennslu, ef hann starfar við skólann, fulltrúi heilsugæslu, þar sem því verður við komið, fulltrúi sérfræðiþjónustu skóla, þar sem því verður við komið, og námsráðgjafi skólans sé hann starfandi. Skólastjóri eða aðstoðarskólastjóri er formaður nemendaverndarráðs. Í 4. gr. segir að þurfi nemandi, að mati umsjónarkennara, á sérstakri aðstoð að halda vegna fötlunar, sjúkdóms eða námslegra, félagslegra eða tilfinningalegra erfiðleika, skuli umsjónarkennari vísa málinu skriflega til skólastjóra sem getur lagt málið fyrir nemendaverndarráð. Samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar fjallar nemendaverndarráð um sérstök úrræði varðandi einstaka nemendur sem lögð hafa verið fyrir ráðið. Ráðið metur hvaða viðbótarupplýsinga er þörf og boðar á sinn fund umsjónarkennara og forráðamenn, svo og aðra aðila sem tengjast máli nemandans ef þörf krefur. Þegar ákvörðun hefur verið tekin um nauðsynlegar ráðstafanir, getur skólastjóri falið ákveðnum aðila/aðilum innan ráðsins að fylgja málinu eftir ef nauðsyn krefur. Samkvæmt 6. gr. kemur nemendaverndarráð saman a.m.k. einu sinni í mánuði. Fundir skulu færðir til bókar. Fara skal með persónulegar upplýsingar samkvæmt reglum um meðferð trúnaðargagna.

Skólaheilsugæsla
Heilsugæsla skólabarna er framhald af ung- og smábarnavernd. Ákvæði um skólaheilsugæslu eru í 41. gr. grunnskólalaga:

     Um skólaheilsugæslu í grunnskólum fer eftir gildandi lögum um heilbrigðisþjónustu. Um skipulag og fyrirkomulag skólaheilsugæslu í grunnskóla skal haft samráð við skólanefnd og skólastjóra.
Skólastjóra ber að fylgjast með því að nemendur njóti skólaheilsugæslu í skólanum í samræmi við þá tilhögun sem ákveðin hefur verið skv. 1. mgr. 
     Sveitarfélög greiða stofnkostnað húsnæðis í skólum sem ætlað er fyrir skólaheilsugæslu og annast rekstur þess. Laun starfsmanna við skólaheilsugæslu og sérgreindur kostnaður við þessa starfsemi greiðist sem annar kostnaður við rekstur almennrar heilsugæslu á heilsugæslustöð og fer um ráðningu starfsmanna með sama hætti.

Veitt er fyrsta hjálp í skólanum og minniháttar slysum sinnt. Þurfi nemandi að fara á heilsugæslustöð eða slysadeild skulu foreldrar fara með barninu. Því er mikilvægt að skólinn hafi öll símanúmer þar sem hægt er að ná í foreldra á skólatíma barnsins. Skólahjúkrunarfræðingar eru yfirleitt með fastan viðverutíma í skólanum en oft starfa þeir einnig á heilsugæslustöðvum nálægt skólanum. Í athugasemdum við þessa grein frumvarpsins segir að æskilegt sé að skólahjúkrunarfræðingur sé ávallt til staðar á starfstíma nemenda. Nemendur og foreldrar geta leitað til skólahjúkrunarfræðingsins með ýmis mál varðandi heilsu og líðan.  Skólahjúkrunarfræðingurinn getur t.d. aðstoðað nemendur með mál sem varða vanlíðan, verki, næringu, útlit, húðvandamál, kynlíf og getnaðarvarnir. Ef nemendur hafa áhyggjur af geðheilbrigði sínu er gott að byrja á því að ræða líðanina við hjúkrunarfræðinginn. Ef barn er með greindan alvarlegan sjúkdóm, ofnæmi eða annað sem stefnt getur heilsu þess í hættu er nauðsynlegt að skólaheilsugæslan viti af því.

Skólaheilsugæslan sinnir reglubundnum skoðunum og bólusetningum og á að fylgjast með því að börn hafi fengið þær bólusetningar sem tilmæli landlæknis segja til um:

1. bekkur     Sjónpróf, heyrnarpróf, hæðar- og þyngdarmæling.
4. bekkur     Sjónpróf, hæðar- og þyngdarmæling.
7. bekkur     Sjónpróf, hæðar- og þyngdarmæling og athugun á litaskyni. Bólusett er gegn mænusótt, rauðum hundum og hettusótt (ein sprauta).
10. bekkur     Sjónpróf, heyrnarpróf, hæðar- og þyngdarmæling. Bólusett er gegn mænusótt, barnaveiki og stífkrampa (tvær sprautur).

Flúorskolun fer fram í skólanum hjá 1., 7. og 10. bekk tvisvar í mánuði. Fjallað er nánar um heilsu og líðan barna og unglinga á heimasíðu umboðsmanns barna. Sjá einnig kaflann Meðferð trúnaðarupplýsinga.

Lyfjagjafir í grunnskólum
Í flestum skólum eru einhver börn sem þurfa að taka inn lyf á skólatíma. Í engum tilvikum getur barn borið ábyrgð á lyfjatökunni. Ábyrgðin er foreldra en skólahjúkrunarfræðingar og starfsmenn skóla aðstoða barnið við lyfjatökuna. Börn skulu ekki hafa nein lyf undir höndum í skólanum nema í algjörum undantekningartilvikum. Slíkar lyfjagjafir geta t.d. verið insúlíngjafir sem barnið sér sjálft um. Foreldrar barna sem þurfa að taka lyf á skólatíma skulu hafa samband við skólaheilsugæslu sem skipuleggur lyfjagjafir á skólatíma. Árið 1999 gaf landlæknisembættið út tilmæli til heilsugæslu í skólum og forráðamanna skóla varðandi lyfjagjafir í skólum.

Skólaráð
Skylt er að starfrækja skólaráð við hvern grunnskóla og hefur það mikilvægu hlutverki að gegna sem samráðsvettvangur skólastjóra og skólasamfélagsins um skólahald. Skólastjóri ber ábyrgð á stofnun skólaráðs og stýrir starfi þess, sem skilgreint er í 8. gr. grunnskólalaga. Skólaráð tekur þátt í stefnumörkun fyrir skólann og mótun sérkenna hans. Skólaráð fjallar um skólanámskrá skólans, árlega starfsáætlun, rekstraráætlun og aðrar áætlanir um skólastarfið. Skólaráð skal fá til umsagnar áætlanir um fyrirhugaðar meiri háttar breytingar á skólahaldi og starfsemi skóla áður en endanleg ákvörðun um þær er tekin. Skólaráð fylgist almennt með öryggi, aðbúnaði og almennri velferð nemenda. Skólanefnd getur með samþykki sveitarstjórnar falið skólaráðum einstakra skóla ákveðin verkefni þessu til viðbótar.

Í 2. gr. reglugerðar nr. 1157/2008 er fjallað nánar um verkefni skólaráðs. Skólaráð:
- fjallar um skólanámskrá, rekstraráætlun, starfsáætlun og aðrar áætlanir um skóla­starfið,
- fjallar um fyrirhugaðar meiriháttar breytingar á skólahaldi og starfsemi skóla og gefur umsögn áður en endanlegar ákvarðanir um þær eru teknar,
- tekur þátt í að móta stefnu og sérkenni skóla og tengsl hans við grenndar­samfélagið,
- fylgist með öryggi, húsnæði, aðstöðu, aðbúnaði og almennri velferð nemenda,
- fjallar um skólareglur, umgengnishætti í skólanum,
- fjallar um erindi frá skólanefnd sveitarfélags, foreldrafélagi, kennarafundi, al­menn­um starfsmannafundi, nemendafélagi, einstaklingum, mennta­mála­ráðuneyti,  öðrum aðilum varðandi málefni sem talin eru upp í þessari málsgrein og veitir umsögn sé þess óskað,
- tekur þátt í öðrum verkefnum á vegum skólanefndar að fengnu samþykki sveitar­stjórnar.

Skólaráð fjallar ekki um málefni einstakra nemenda, foreldra eða starfsfólks skóla.

Skólaráð skal skipað níu einstaklingum til tveggja ára í senn. Í skólaráði skulu eiga sæti
- skólastjóri
- tveir fulltrúar kennara, sem kosnir eru á kennarafundi
- einn fulltrúi annars starfsfólks skólans, sem kosinn skal á starfsmannafundi
- tveir fulltrúar nemenda, sem skulu kosnir samkvæmt starfsreglum nemendafélags
- tveir fulltrúar foreldra, sem skulu kosnir samkvæmt starfsregkum foreldrafélags
- einn fulltrúi grenndarsamfélags eða viðbótarfulltrúi úr hópi foreldra, sem skal valinn úr hópi foreldra af skólaráði sjálfu

Skólastjóri skal boða til sameiginlegs fundar skólaráðs og stjórnar nemendafélags a.m.k. einu sinni á ári. Ráðherra setur reglugerð um starfsemi skólaráða í samráði við samtök sveitarfélaga, kennara og foreldra. Í athugasemdum við 30. gr. grunnskólalaga sem fjallar um skólareglur segir að skólaráð skuli taka þátt í gerð skólareglna.

Nánar er fjallað um skólaráð í reglugerð nr. 1157/2008 um skólaráð við grunnskóla (pdf).

Foreldrasamstarf — foreldrafélag
Foreldrar bera höfuðábyrgð á börnum sínum og þótt skólinn ásamt fjölskyldunni sé mikilvægasti mótunaraðili barnsins getur hann aldrei tekið á sig að fullu uppeldisstarf foreldra og fjölskyldna. Foreldrar eru ásamt nemendum stærsti hagsmunahópur sem skólakerfið þjónar og er því rétt og eðlilegt að þeir hafi áhrif á það mikilvæga starf sem fram fer í skólum.

Samkvæmt 2. gr. grunnskólalaga um markmið skólastarfs skal grunnskólinn stuðla að góðu samstarfi heimilis og skóla með það að markmiði að tryggja farsælt skólastarf, almenna velferð og öryggi nemenda.

Stofnun og starfsemi foreldrafélaga er lögbundin skv. 9. gr. grunnskólalaga (í eldri lögum um grunnskóla var þetta kallað foreldraráð (16. gr.) og starfaði það stundum við hlið foreldrafélags (15. gr.)).  Skólastjóri er ábyrgur fyrir stofnun foreldrafélags og að það fái aðstoð eftir þörfum. Hlutverk foreldrafélags er að styðja skólastarfið, stuðla að velferð nemenda og efla tengsl heimila og skóla. Enn fremur er foreldrafélagið bakhjarl fulltrúa foreldra í skólaráði. Foreldrafélag hvers skóla setur sér starfsreglur, m.a. um kosningu í stjórn félagsins og kosningu fulltrúa í skólaráð. Víða eru starfandi sérstakir bekkjarfulltrúar foreldra sem hafa það hlutverk að leiða samstarfið í hverjum árgangi, bekkjardeild eða námshópi. Saman mynda bekkjarfulltrúar foreldra víða fulltrúaráð í skólum og slíkt fyrirkomulag er æskilegt, m.a. til að samræma starfið og gera það skilvirkara, og það er einnig kjörið til að tryggja að fulltrúar foreldra í skólaráði hafi traust bakland.

Heimili og skóli — landssamtök foreldra eru frjáls félagasamtök sem veita foreldrum og foreldrasamtökum ráðgjöf og gefa út tímarit og ýmiss konar efni um foreldrastarf. Starfsmenn Heimilis og skóla veita ráðgjöf í síma 562–7475 kl. 9–12 virka daga. Einnig er hægt að senda fyrirspurn með tölvupósti til skrifstofunnar. Sjá grein Helgu Margrétar Guðmundsdóttur verkefnastjóra hjá Heimili og skóla „Öflugt foreldrasamstarf, góður bekkjarandi og betri líðan barna“.

Nemendafélag
Með virkri starfsemi nemendafélags fá nemendur tækifæri til lýðræðislegrar þátttöku í hagsmunamálum sínum og þjálfun í lýðræðislegum vinnubrögðum. 10. grein laga um grunnskóla fjallar um nemendafélög (sem í fyrri lögum um grunnskóla voru nefnd nemendaráð):

     Við grunnskóla skal starfa nemendafélag og er skólastjóri ábyrgur fyrir stofnun þess. Nemendafélag vinnur m.a. að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda og skal skólastjóri sjá til þess að félagið fái aðstoð eftir þörfum. 
     Nemendafélag hvers skóla setur sér starfsreglur, m.a. um kosningu í stjórn félagsins og kosningu fulltrúa í skólaráð skv. 2. mgr. 8. gr.

Í athugasemd um þessa grein segir í frumvarpinu að eðlilegt sé að hver skóli þrói skipan mála eftir því sem hentar í skólanum með nemendalýðræði og þátttökulýðræði að leiðarljósi. Ekki er sérstaklega bundið í lögum að stjórn skuli skipuð fulltrúum úr öllum árgöngum skólans en eðlilegt er að fulltrúar allra árganga geti tekið þátt í starfi félagsins eftir því sem þroski nemenda leyfir. Í athugasemdum við 30. gr. grunnskólalaga sem fjallar um skólareglur, segir að fulltrúar nemenda skuli taka þátt í gerð skólareglna.

Ábyrgð foreldra
Foreldrar bera frumábyrgð á uppeldi og menntun barna sinna og eiga þeir að gæta hagsmuna þeirra. Áhrif foreldra vega hvað þyngst þegar litið er á mótun, viðhorf, vellíðan, hegðun og árangur nemenda. Í 3. gr. grunnskólalaga er hugtakið foreldrar skilgreint þannig að samkvæmt grunnskólalögum teljast þeir foreldrar sem fara með forsjá barns í skilningi barnalaga. Í V. kafla grunnskólalaga er fjallað um foreldra. Í 3. mgr. 18 gr. segir:

     Foreldrar skulu hafa samráð við skólann um skólagöngu barna sinna, fylgjast með og styðja við skólagöngu þeirra og námsframvindu og stuðla að því að börnin mæti úthvíld í skólann og fylgi skólareglum. Þeir skulu fá tækifæri til að taka þátt í námi barnsins, svo og í skólastarfinu almennt.

Með þessu eru settar þær skyldur á foreldra að börnin sinni t.d. því heimanámi sem skólinn ákveður og að frístundastarf og annað starf utan skóla komi ekki niður á námi barnanna. Í 19. gr. segir um ábyrgð foreldra:

     Foreldrar bera ábyrgð á námi barna sinna og ber þeim að fylgjast með námsframvindu þeirra í samvinnu við þau og kennara þeirra. Foreldrar skólaskylds barns bera ábyrgð á að það innritist í skóla þegar það kemst á skólaskyldualdur og sæki skóla. Verði misbrestur á skólasókn skólaskylds barns, án þess að veikindi eða aðrar gildar ástæður hamli, skal skólastjóri leita lausna og taka ákvörðun um úrbætur. Jafnframt skal hann tilkynna barnaverndaryfirvöldum um málið. Skólastjóri skal fara að ákvæðum stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Ákvörðun er kæranleg eftir fyrirmælum 47. gr. 
     Í úrskurði getur menntamálaráðuneyti lagt fyrir sveitarfélag að tryggja nemanda tiltekin kennsluúrræði, þ.m.t. að veita honum aðgang að tilteknum skóla innan sveitarfélagsins.

Þá má ætla að skyldur foreldra séu fleiri en þær sem beinlínis er fjallað um í lögunum. Í þessu sambandi má nefna mikilvægi þess að regla sé á lífi barna og að foreldrar gæti þess að börn þeirra fái nægan svefn, hafi reglu á svefntíma, máltíðum og heimanámi, hreyfi sig nóg, séu klædd í samræmi við veður og að skólanesti sé hollt. Þetta eru allt atriði sem stuðla að því að nám í grunnskóla komi börnunum að sem bestum notum. Börn sem eru að hefja skólagöngu í grunnskóla þurfa einnig að vera að búin að tileinka sér færni í að leysa sjálf ýmis dagleg viðfangsefni án aðstoðar, s.s. að borða, fara í sturtu og klæða sig, fara á salerni og kunna á klukku. Þá má nefna mikilvægi þess að foreldrar ræði við börn sín um skólareglur grunnskólans og hjálpi þeim almennt að njóta sín í skólanum. Sjá einnig kafla um upplýsingar um barn og meðferð trúnaðarupplýsinga.

Réttur og velferð nemenda
Í 13. gr. grunnskólalaga eru  helstu réttindi nemenda tekin saman og skilgreind:

     Grunnskóli er vinnustaður nemenda. Allir nemendur grunnskóla eiga rétt á kennslu við sitt hæfi í hvetjandi námsumhverfi í viðeigandi húsnæði sem tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan.      
     Grunnskóli skal í hvívetna haga störfum sínum þannig að nemendur finni til öryggis og njóti hæfileika sinna. Nemendur eiga rétt á því að njóta bernsku sinnar í öllu starfi á vegum skólans. Þess skal gætt að vinnuálag í skóla sé hæfilegt þannig að nemendur fái nægjanlega hvíld frá skipulögðu starfi innan hvers skóladags og skólaárs, svo sem með samfelldu jóla- og páskaleyfi. Nemendur eiga rétt á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi námsumhverfi, námstilhögun, fyrirkomulag skólastarfs og aðrar ákvarðanir sem snerta þá. Taka skal tillit til sjónarmiða þeirra eins og unnt er. 
     Hver nemandi skal hafa umsjónarkennara. Umsjónarkennari fylgist náið með námi nemenda sinna og þroska, líðan og almennri velferð, leiðbeinir þeim í námi og starfi, aðstoðar og ráðleggur þeim um persónuleg mál og stuðlar að því að efla samstarf skóla og heimila. 
     Nemendur eiga rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í grunnskóla af til þess bærum sérfræðingum.

Í aðalnámskrá eru einnig ákvæði er varða með sama hætti réttindi nemenda og aðbúnað þeirra. Gert er ráð fyrir því að í aðalnámskrá komi fram að hverjum skóla beri að huga að menningu skólans og andrúmslofti í skólastarfinu með áherslu á velferð og jákvæða andlega og félagslega líðan nemenda og enn fremur að grunnskólar skuli setja sér forvarna- og viðbragðsáætlun.

Í aðalnámskrá fyrir grunnskóla — almennum hluta (2006) (pdf) er fjallað um velferð nemenda á bls. 22–24:

VELFERÐ NEMENDA
Auk nemenda eru í skólasamfélaginu kennarar og aðrir starfsmenn skólanna og foreldrar og forráðamenn. Samstarf og samábyrgð þarf að ríkja í skólasamfélaginu og stjórnendur skóla, kennarar og aðrir starfsmenn skóla jafnt og foreldrar og forráðamenn þurfa að gera sér grein fyrir ábyrgð sinni sem fyrirmyndir.

Umsjónarkennarar gegna í þessu sambandi veigamiklu hlutverki. Fyrir hverja bekkjardeild eða námshóp skal skólastjóri velja umsjónarkennara. Hann er öðrum fremur tengiliður skólans við heimilin og einnig fylgist hann náið með námi nemenda sinna og þroska og breytingum á högum og atferli nemenda sem skipt geta máli hvað varðar frammistöðu og líðan þeirra í skólanum. Hann leiðbeinir þeim í námi og starfi, aðstoðar þá og ráðleggur þeim um persónuleg mál. Umsjónarkennarar og námsráðgjafar gegna að þessu leyti mjög mikilvægu hlutverki.

Mikilvægt er að nemendur geti leitað til hvaða starfsmanns skóla sem er með mál sem snúa að velferð sinni og líðan og að brugðist sé við strax og á viðeigandi hátt ef upp koma vandamál af einhverju tagi, t.d. stríðni, einelti, agabrot eða vanlíðan.

Mikilvægt er að allt skólasamfélagið, þ.e. starfsfólk skóla, foreldrar og forráðamenn og nemendur, taki þátt í umræðum og komi að stefnumótun í þeim fjölmörgu málefnum sem snúa að því sem fram fer í skólanum, hvort heldur um er að ræða námið sjálft eða andlega og félagslega vellíðan nemenda. Í skólum starfa foreldraráð, kennararáð og nemendaráð sem eiga m.a. að vinna að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum þeirra. Skólastjóri skal sjá til þess að þessi ráð vinni sem best saman og að milli þeirra ríki gagnkvæmur skilningur, virðing og trúnaður. Börn eiga rétt á að láta skoðanir sínar í ljós á lýðræðislegan hátt í öllum málum sem þau varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur þeirra og þroska. Því þarf að leita allra leiða í skólum til að treysta almenna velferð nemenda í samvinnu við foreldra og forráðamenn og tryggja að nemendur hafi tækifæri til að tjá sig um mál sem þá varðar og taka þátt í mótun skólasamfélagsins á lýðræðislegan hátt í samræmi við aldur og þroska. Þó verður ætíð að hafa hugfast að grunnskólanemendur eru ósjálfráða og lúta forsjá fullorðinna.

...

Ábyrgð nemenda og agabrot
Ein af grundvallarréttindum nemenda eru þau að hafa vinnufrið í skólanum svo að þeir geti náð sem bestum tökum á náminu og að kennslan nýtist þeim sem best. Því þarf að leggja mikla áherslu á að skapa góðan vinnuanda í hverjum skóla og í einstökum bekkjardeildum. Eins og segir í almennum hluta aðalnámskrár 2006 (pdf) þarf að leggja áherslu á námsaga og sjálfsaga nemenda, góða umgengni, jákvæð samskipti, umburðarlyndi, kurteisi og háttvísa framkomu. Einnig ber að vinna að því að styrkja sjálfsvirðingu nemenda, sjálfsmynd, borgaravitund, virðingu nemenda gagnvart öðrum og eigum annarra. Þá aukast líkur á því að skólabragur verði jákvæður og að nemendum líði sem best í skólanum. 14. gr. grunnskólalaga er fjallað um ábyrgð nemenda, hegðunarbrot og afleiðingar þeirra:

     Nemendur bera ábyrgð á eigin námi og á framkomu sinni og samskiptum með hliðsjón af aldri og þroska.
Nemendum ber að hlíta fyrirmælum kennara og starfsfólks grunnskóla í öllu því sem skólann varðar, fara eftir skólareglum og fylgja almennum umgengnisreglum í samskiptum við starfsfólk og skólasystkin. 
     Ef hegðun nemanda reynist verulega áfátt ber kennara hans að leita orsaka þess og reyna að ráða á því bót, m.a. með viðtölum við nemandann sjálfan og foreldra hans. Verði samt ekki breyting á til batnaðar skal kennari leita aðstoðar skólastjóra og sérfróðra ráðgjafa skólans sem leita leiða til úrbóta, eftir atvikum að teknu tilliti til hlutverks barnaverndaryfirvalda. 
     Meðan mál skv. 3. mgr. er óútkljáð getur skólastjóri vísað nemanda úr skóla um stundarsakir eða ótímabundið, enda tilkynni hann foreldrum nemanda og skólanefnd tafarlaust þá ákvörðun. Um slíka ákvörðun gilda ákvæði stjórnsýslulaga. Skólanefnd er skylt innan hæfilegs tíma að tryggja nemanda, sem vikið hefur verið úr skóla, viðeigandi kennsluúrræði. 
     Ákvörðun skv. 4. mgr. er kæranleg eftir fyrirmælum 47. gr. Hafi sveitarfélag ekki séð nemanda fyrir kennslu getur ráðuneytið í úrskurði sínum lagt fyrir sveitarfélag að tryggja nemanda nánar tiltekin kennsluúrræði innan tilskilins tíma. 
     Ráðherra mælir nánar fyrir um framkvæmd þessarar greinar í reglugerð.

Um þessa grein laganna segir m.a. í athugasemdum sem fylgdu frumvarpinu:

     Hafi nemanda verið vísað úr skóla, tímabundið eða ótímabundið, leggur ákvæðið þær skyldur á skólanefnd að tryggja viðkomandi nemanda annað kennsluúrræði innan hæfilegs tíma. Ekki þykir rétt að kveða með afdráttarlausum hætti á um nákvæman frest í þessu sambandi, en áhersla er lögð á að skólanefnd útvegi nýtt skólaúrræði án ástæðulauss dráttar og eins fljótt og nokkur kostur er. Gert er ráð fyrir því að menntamálaráðherra setji í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd greinarinnar eins og er í núgildandi lögum, og í gildandi reglugerð er veittur þriggja vikna frestur til að útvega nemanda annað kennsluúrræði. Umboðsmaður Alþingis hefur í áliti sínu, sem er að finna í skýrslu hans fyrir árið 1994, bls. 295, tekið fram að almennt falli kennsla ekki undir stjórnsýslulög, en hins vegar geti ákvarðanir um agaviðurlög og skyld úrræði fallið undir lögin. Segir í álitinu að með hliðsjón af ummælum í greinargerð með stjórnsýslulögum verði að líta svo á að hin vægari úrræði sem beitt sé til að halda uppi aga og almennum umgengnisvenjum teljist almennt ekki stjórnvaldsákvarðanir. Hins vegar kemur skýrt fram í álitinu að ákvörðun um að víkja nemanda úr skóla í fleiri en einn skóladag teljist ákvörðun um réttindi og skyldur sem falli undir 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga og því beri að fara með slík mál í samræmi við ákvæði þeirra laga. Eins og áður segir kemur fram í greininni að menntamálaráðuneyti setji reglugerð um framkvæmd þessarar greinar þar sem m.a. er kveðið á um skólareglur og málsmeðferð þegar um brot á skólareglum er að ræða.

Um stjórnsýslulög er fjallað neðar á síðunni. Reglugerð nr. 270/2000 um skólareglur í grunnskóla var sett með heimild í 41. gr. eldri grunnskólalaga og heldur hún gildi sínu þar til ný reglugerð hefur verið sett, svo framarlega sem hún stangast ekki á við núgildandi lög. Hvað varðar brottvísun úr skóla segir í 9. gr. hennar að skólanefnd beri ábyrgð á að innan þriggja vikna frá brottvísun hafi nemanda verið tryggð skólavist.  Reglugerðin er birt í heild sinni í næsta kafla um skólareglur.

Skólareglur
Skólabragur og reglur um umgengni eru veigamikill þáttur í umgjörð skólastarfs. Lögbundið er að setja skólareglur í hverjum grunnskóla skv. 30. gr. grunnskólalaga. Í skólareglum skal m.a. kveðið á um almenna umgengni, samskipti, stundvísi, ástundun náms og heilbrigðar lífsvenjur. Í reglunum skal koma fram hvernig skólinn hyggst bregðast við brotum á þeim. Skólastjóri er ábyrgur fyrir gerð skólareglna og kynningu þeirra og skulu þær unnar í samráði við skólaráð og fulltrúa nemenda í skólaráði.

Í athugasemd sem fylgdi 30. greininni í frumvarpinu segir m.a. um gerð skólareglna:

     Skólaráð skal koma að samningu skólareglna og skulu fulltrúar nemenda einnig taka þátt í gerð þeirra. Skólastjóri er ábyrgur fyrir gerð skólareglna og hann hefur síðasta orðið um orðalag skólareglna ef ágreiningur er fyrir hendi. Mikilvægt er að allir aðilar skólasamfélagsins kosti kapps um að starfsandi sé sem bestur í skólum og vinnufriður til að tími nemenda nýtist sem best til náms og stuðlað sé að almennri velferð nemenda í öllu starfi á vegum skólans og öryggi.

Reglugerð nr. 270/2000 um skólareglur í grunnskóla var sett með heimild í 41. gr. eldri grunnskólalaga og heldur hún gildi sínu þar til ný reglugerð hefur verið sett, svo framarlega sem hún stangast ekki á við núgildandi lög. Reglugerðin er hér birt í heild sinni:

1. gr. Nemendur á skólaskyldualdri skulu sækja grunnskóla nema veikindi eða önnur forföll hamli.
2. gr. Hver grunnskóli skal setja sér skólareglur sem skylt er að fara eftir. Skólastjóri, kennarar og aðrir starfsmenn, nemendur og forráðamenn þeirra skulu í sameiningu kosta kapps um að starfsandi og skólabragur í skólanum sé sem bestur og eiga skólareglur að stuðla að því. Forsendur góðs starfsanda eru vellíðan, gagnkvæmt traust, virðing og samábyrgð allra í skólasamfélaginu.
3. gr. Skólastjóri hefur forgöngu um og ber ábyrgð á að skólareglur séu settar. Reglurnar skulu unnar í samvinnu við fulltrúa nemenda og foreldra. Leitast skal við að ná sem víðtækastri sátt um þær en skólastjóri hefur þó ávallt úrskurðarvald um orðalag skólareglna ef ágreiningur kemur upp.   
Ár hvert skulu skólareglurnar kynntar og afhentar nemendum og forráðamönnum þeirra og birtar í skólanámskrá. 
Umsjónarkennarar skulu fjalla um skólareglurnar með nemendum sínum eins oft og þurfa þykir. Þeir skulu einnig ræða skólareglurnar í foreldraviðtölum og á foreldrafundum eftir þörfum.
4. gr. Skólareglur skulu vera skýrar og afdráttarlausar og í samræmi við lög um grunnskóla og aðalnámskrá grunnskóla.  
Í þeim skal kveðið á um almenna umgengni, samskipti, stundvísi, ástundun náms og heilbrigðar og hollar lífsvenjur.  
Í reglunum skal koma skýrt fram hvernig skólinn hyggst bregðast við brotum á þeim
5. gr. Samskipti starfsfólks, nemenda og foreldra skulu grundvallast á gagnkvæmri virðingu, kurteislegri framkomu og tillitssemi.  
Líkamlegar refsingar eru óheimilar.  
Starfsmönnum skóla er óheimilt að neyta aflsmunar nema nauðsyn krefji til að stöðva ofbeldi eða koma í veg fyrir að nemandi valdi sjálfum sér eða öðrum skaða eða eignatjóni.   
Í tilvikum sem þessum skal ávallt greina foreldrum/forráðamönnum tafarlaust frá málavöxtum.  
6. gr. Nýta skal til fullnustu allar þær leiðir sem skólinn ræður yfir til að leita lausna og ráða bót á hegðun nemanda. 
Leita þarf allra mögulegra orsaka innan skólans til að viðurlög verði bæði markviss og komi nemandanum að gagni við að bæta hegðun sína.  
Ef ekki tekst að leysa málið innan skólans skal skólinn í samvinnu við sérfræðiþjónustu skóla kanna orsakir þeirra vandamála sem um ræðir og leita leiða til úrlausna.  
Verði ítrekað misbrestur á hegðun nemanda skal skólinn leita úrbóta í samstarfi við foreldra/forráðamenn.
7. gr. Viðurlög skulu sett við brotum á skólareglum og þau kynnt nemendum og foreldrum/ forráðamönnum þeirra.   
Viðurlög skulu til þess fallin að hvetja nemanda til bættrar hegðunar.  
Gæta skal hófs við ákvörðun og beitingu viðurlaga við brotum á skólareglum.   
Brjóti nemandi af sér, skal umsjónarkennari, skólastjóri, aðstoðarskólastjóri eða sérfróður ráðgjafi ræða við nemanda um hegðun hans til þess að nemandi geri sér grein fyrir eðli brotsins og afleiðingum þess.    
8. gr. Gagnvart nemanda sem ekki lætur sér segjast, þrátt fyrir undangengnar aðvaranir og áminningar, má grípa til þeirra hámarksviðurlaga að taka nemanda úr kennslu og láta hann fást við önnur viðfangsefni það sem eftir lifir skóladags. Einnig er heimilt að vísa nemanda tímabundið úr kennslustundum í ákveðinni námsgrein.    
Við beitingu þessara viðurlaga skal tryggt að nemandi sé í umsjá starfsmanns á vegum skólans.    
Ef allt um þrýtur og nemandi lætur sér enn ekki segjast, ef ítrekuð brot hans á skólareglum eru alvarleg, eða hann stefnir eigin eða annarra lífi eða heilsu í hættu innan skólans, má vísa nemanda um stundarsakir úr skóla á meðan reynt er að finna lausn á máli hans.   
9. gr. Sé nemanda vikið úr skóla um stundarsakir skv. 8. gr. skal skólastjóri þegar tilkynna foreldrum/forráðamönnum og skólanefnd þá ákvörðun. Takist skólastjóra ekki að leysa vanda nemanda innan skóla á viku vísar hann málinu til skólanefndar. Skólanefnd tekur málið til úrlausnar, útvegar nemandanum tafarlaust viðeigandi kennsluúrræði og beitir sér fyrir úrbótum í samráði við alla aðila málsins. Skólanefnd ber ábyrgð á að innan þriggja vikna frá brottvísun hafi nemanda verið tryggð skólavist. 
Takist enn ekki að leysa málið getur hvor aðili, foreldri/forráðamaður eða skólanefnd, vísað ágreiningi til úrlausnar og úrskurðar menntamálaráðuneytisins.    
Óheimilt er að víkja nemanda að fullu úr skóla nema honum hafi verið tryggt annað kennsluúrræði.
10. gr. Nemanda og foreldrum/forráðamönnum hans skal gefinn kostur á að tjá sig ef ítrekað er að hegðun nemanda fundið og alltaf við brotum á skólareglum. Foreldrum/forráðamönnum skal ætíð gerð grein fyrir brotum barna sinna á skólareglum og beitingu viðurlaga. Ávallt skal hafa samstarf við foreldra/forráðamenn nemanda um úrlausn máls.
11. gr. Við meðferð máls samkvæmt 3. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar og beitingu viðurlaga samkvæmt þeirri málsgrein skal gæta ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Einnig skal gæta stjórnsýslulaga þegar nemanda er tímabundið meinað að sækja tíma í tiltekinni námsgrein.
12. gr.Reglugerð þessi er sett samkvæmt 41. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla með síðari breytingum og öðlast þegar gildi. Jafnframt fellur úr gildi reglugerð nr. 385/1996 um skólareglur og aga í grunnskólum.

Í aðalnámskrá — almennum hluta 2006 segir svo um skólareglur (bls. 23):

     Skólareglur varða allt skólasamfélagið, þ.e. starfsfólk skólans og stjórn hans, nemendur og foreldra og forráðamanna. Því er afar mikilvægt að sjónarmið foreldra og forráðamanna fái notið sín við setningu skólareglna hvers skóla og að þeir séu sáttir við reglurnar. Á sama hátt er nauðsynlegt að fulltrúar nemenda eða nemendaráðs komi að gerð skólareglna og geti túlkað reglurnar fyrir skólafélögum og beri þannig nokkra ábyrgð á þeim. Samfara skólareglunum ber að birta viðurlög við brotum á þeim þannig að öllum aðilum sé ljóst hvaða reglur gildi í skólanum og hvaða viðurlög séu við brotum á þeim. Mikilvægt er að foreldrum og forráðamönnum sé gerð grein fyrir agabrotum barna sinna og að gripið sé sem fyrst með samræmdum hætti inn í mál þegar um brot á skólareglum er að ræða.

Skólaskylda og undanþágur
Skólaskylda á grunnskólastigi er að jafnaði í tíu ár, en getur verið skemmri. Öllum börnum, að jafnaði á aldrinum 6–16 ára, er skylt að sækja grunnskóla skv. 3. gr. grunnskólalaga. Nemendur geta útskrifast úr grunnskóla eftir níu ára nám eða jafnvel níu og hálft ár í stað tíu ára, en það er grunnskólans að meta hvenær nemandi telst hafa lokið skyldunámi. Ekki er gert ráð fyrir að nemendur geti verið lengur í grunnskóla en tíu ár þar sem allir nemendur eiga rétt á námi við hæfi í framhaldsskóla að loknu tíu ára skyldunámi.

Fjallað er um skólaskyldu og undanþágur frá henni í 15. gr. laganna. Skólaskyldu er unnt að fullnægja í grunnskólum á vegum sveitarfélaga, í sjálfstætt reknum grunnskólum eða með öðrum viðurkenndum hætti. Hér er einkum átt við möguleika á heimakennslu eða fjarkennslu og netnámi sem nánar er kveðið á um í 46. gr. laganna, sjá hér að neðan. Einnig getur verið um að ræða tilraunaskóla á vegum sveitarfélaga.

Skólaskylda barns hefst að jafnaði við upphaf skólaárs á því almanaksári sem barnið verður sex ára. Foreldrar barns geta sótt um eða samþykkt að það hefji skólagöngu fyrr eða síðar. Einnig er mögulegt að byrja skólagönguna við áramót á því ári sem barnið verður sex ára og miða við að barnið geti þá t.d. lokið skyldunámi um áramót tíu árum síðar eða jafnvel fyrr. Skólastjóri getur veitt slíka heimild að fenginni umsögn sérfræðinga, kennara og stjórnenda skóla. Skólastjóra er heimilt að veita nemanda undanþágu frá skyldunámi í tiltekinni námsgrein ef gild rök mæla með því. Enn fremur er skólastjóra heimilt að viðurkenna nám utan grunnskóla sem jafngildi grunnskólanáms. Í þessari grein er einnig ákvæði um tímabundna undanþágu nemenda frá skólasókn en skólastjóra er heimilt að veita slíkar undanþágur telji hann til þess gildar ástæður. Ekki eru settar í lögum eða reglugerðum frekari leiðbeiningar um hvað teljist gildar ástæður, en í öllum tilvikum er ábyrgðin sett á foreldrana að sjá til þess að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur. Gildar ástæður geta t.d. tengst þátttöku í landsliðsverkefnum á sviði íþrótta, við æskulýðsstarf, ferðalög fjölskyldu og sjálfboðastarf. Um ákvörðun um veitingu undanþágu eða synjun hennar gilda ákvæði stjórnsýslulaga. Ef ekki næst samkomulag milli forráðamanna og skólastjóra um slíka undanþágu geta foreldrar kært synjun skólastjóra samkvæmt fyrirmælum 47. gr. grunnskólalaga. Í úrskurði getur ráðherra mælt fyrir um að undanþága verði veitt í heild eða að hluta, jafnvel þó að af hálfu sveitarfélags hafi ekki verið fallist á slíka beiðni.

Í 46. gr. grunnskólalaganna er fjallað um heimakennslu, viðurkenningu grunnskóla sem starfa eftir viðurkenndri erlendri eða alþjóðlegri námskrá og námsskipan og undanþágu frá skólaskyldu skv. 3. gr. Markmiðið með þessari grein er að skapa svigrúm til aukins sveigjanleika fyrir annars konar nám en fram fer í grunnskólum á vegum sveitarfélaga eða í sjálfstætt reknum skólum til að geta komið betur til móts við sérstakar aðstæður eða óskir foreldra:

     Ráðherra er heimilt að viðurkenna grunnskóla eða námsbraut innan almenns grunnskóla sem starfar samkvæmt viðurkenndri erlendri eða alþjóðlegri námskrá og námsskipan. 
     Foreldrar, sem óska eftir undanþágu frá 3. gr. til að geta kennt börnum sínum heima, að hluta eða öllu leyti, skulu sækja um slíka heimild til síns sveitarfélags. Skólastjóri getur veitt undanþágu að höfðu samráði við skólanefnd og sérfræðiþjónustu. Börn sem hljóta heimakennslu eru undanþegin skólaskyldu skv. 3. gr., en skulu lúta eftirliti og reglulegu mati og þreyta könnunarpróf samkvæmt lögum þessum. 
     Ákvörðun sveitarstjórnar skv. 2. mgr. er kæranleg eftir fyrirmælum 47. gr. Menntamálaráðuneytið getur í úrskurði sínum lagt fyrir sveitarfélag að veita foreldrum barns heimild skv. 2. mgr.
Ráðherra setur reglugerð um skilyrði til heimakennslu á grunnskólastigi. Sveitarfélög skulu tilkynna ráðuneytinu um veitingu heimildar samkvæmt þessari grein.

Þangað til reglugerð um skilyrði til heimakennslu á grunnskólastigi hefur verið sett má benda á vinnureglur menntamálaráðuneytis við mat á umsóknum vegna heimakennslu í tilraunaskyni á grunnskólastigi frá 2002.

Menntamálaráðuneytið lítur svo á að fermingarfræðsla eigi að fara fram utan lögbundins skólatíma nemenda og að ekki sé heimilt að veita nemendum í 8. bekk leyfi til að fara í eins til tveggja daga ferð á vegum kirkjunnar í tengslum við fermingarundirbúning. Slíkt samrýmist ekki grunnskólalögum eða aðalnámskrá grunnskóla.

Val á skóla
Foreldrar eiga rétt á að velja grunnskóla innan sveitarfélags fyrir börn sín samkvæmt reglum sveitarfélagsins. Svo segir í 1. mgr. 18. gr. grunnskólalaga. Ekki er hægt að binda skilyrðislaust rétt foreldra um val á skóla en æskilegt þykir að sveitarfélög stuðli að slíku vali eftir fremsta megni. Þetta ákvæði á ekki við í fámennum sveitarfélögum þar sem einungis er rekinn einn grunnskóli.

Nám utan lögheimilissveitarfélags
Forsjáraðili nemanda getur óskað eftir því að nemandi fái að stunda nám í grunnskóla utan síns lögheimilissveitarfélags. Meginreglan er að komi fram ósk frá lögheimilissveitarfélagi um skólavist í öðru sveitarfélagi skal orðið við slíkri ósk. Viðmiðunarreglur um greiðslur vegna nemenda sem stunda nám utan lögheimilissveitarfélags eru að finna á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga. Samkvæmt 5. gr. grunnskólalaga er sveitarfélögum skylt að sjá til þess að skólaskyld börn sem hefur verið ráðstafað í fóstur til fósturforeldra, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar. Sjá næsta kafla.

Skólaganga barna í fóstri
Í 3. - 5. mgr. 5. gr. grunnskólalaga segir um skyldur sveitarfélaga:

     Sveitarfélögum er skylt að sjá til þess að skólaskyld börn sem hefur verið ráðstafað í fóstur til fósturforeldra, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar. 
Liggi ekki fyrir ákvörðun stjórnvalds um lögheimili barns kveður sveitarstjórn á um skólaskyldu þess, enda búi barnið í sveitarfélaginu og leitað hafi verið eftir innritun þess í skóla, sbr. 19. gr. Synjun sveitarstjórnar er kæranleg eftir fyrirmælum 47. gr. Í úrskurði getur menntamálaráðuneyti lagt fyrir sveitarfélag að tryggja barni skólavist innan sveitarfélagsins.  
     Sveitarstjórn í sveitarfélagi þar sem barn á lögheimili getur samið við annað sveitarfélag um að veita barninu skólavist þannig að viðtökusveitarfélag hafi sömu skyldur gagnvart skólavist þess og ætti það lögheimili þar.

Vegna ágreinings um skiptingu kostnaðar vegna skólagöngu barna í tímabundnu fóstri sendi mennta- og menningarmálaráðuneytið frá sér álit um þetta efni haustið 2009. Í álitinu segir m.a. að kostnaður við sérfræðiþjónustu og vegna annarra sérþarfa skuli greiðast af lögheimilissveitarfélagi barnsins:

Ágreiningslaust er að sveitarfélagið greiðir kostnað vegna þeirra barna sem eiga lögheimili í því sveitarfélagi óháð því hvort þau eru fósturbörn eða ekki. Ákvæði laga um grunnskóla geyma hins vegar ekki bein fyrirmæli um það hvernig fari með kostnað vegna skólagöngu barns sem ráðstafað hefur verið tímabundið í fóstur í annað sveitarfélag án þess að eiga þar lögheimili. Um kostnað vegna slíkrar ráðstöfunar er á hinn bóginn fjallað í 75. gr. barnaverndarlaga. Þegar virt eru ummæli í lögskýringargögnum er varða túlkun ákvæðisins verða ekki dregnar víðtækari ályktanir en svo að í kostnaði viðtökusveitarfélagsins felist allur venjubundinn kostnaður sem hlýst af skólagöngu þessara barna, svo sem kostnaður vegna skóla og aksturs, en ekki kostnaður umfram það eins og kostnaður við sérfræðiþjónustu eða vegna annarra sérþarfa. Síðastnefndur kostnaður sé hann fyrir hendi myndi þá falla á það sveitarfélag sem ráðstafar barni í fóstur sem er sama sveitarfélag og barn á lögheimili í. Ber því sveitarfélagi því að endurgreiða allan slíkan kostnað til þess sveitarfélags sem barn dvelst samkvæmt reglum sem félagsmálaráðherra hefur sett. Af þessu leiðir einnig að gera verður ráð fyrir því að verði ágreiningur um greiðslu kostnaðar vegna barns sem ráðstafað hefur verið tímabundið í fóstur heyri það undir félags- og tryggingamálaráðuneytið að fjalla um slíkan ágreining.

Kennslutími
Allir grunnskólar eiga að vera einsetnir, þ.e. sami hópur nemenda á að vera í skólanum allan daginn. Í 28. gr. laga um grunnskóla segir að starfstími nemenda í grunnskóla skuli á hverju skólaári vera að lágmarki níu mánuðir. Skóladagar skulu ekki vera færri en 180. Með hliðsjón af atvinnuháttum og aðstæðum í einstökum skólahverfum getur menntamálaráðherra þó veitt tímabundna undanþágu frá framangreindum ákvæðum. Um þessa lagagrein segir í athugasemdum við frumvarp til laga um grunnskóla: „Brýnt er að nýta árlegan starfstíma grunnskóla betur en verið hefur. Með því að skilgreina starfstíma skóla sem vinnutíma nemenda er þess freistað að starfstíminn sé betur nýttur til skipulags starfs nemenda undir leiðsögn kennara.“

Í 28. gr. laga um grunnskóla er fjallað um lágmarksviðmið um kennslutíma í grunnskóla:.

Vikulegur kennslutími hvers nemanda í grunnskóla skal að lágmarki vera:
    a.      1.200 mínútur í 1.–4. bekk,
    b.      1.400 mínútur í 5.–7. bekk,
    c.      1.480 mínútur í 8.–10. bekk.
Skólastjóri ákveður nánari útfærslu vikulegs kennslutíma í samráði við skólaráð. Við ákvörðun daglegs og vikulegs starfstíma nemenda í grunnskóla skal þess gætt að hann sé samfelldur með eðlilegum hléum og fari ekki fram yfir hæfilegt vinnuálag miðað við aldur nemenda og þroska.

Í eldri lögum voru nákvæm ákvæði um lengd stundahléa og matarhléa sem nú hafa verið felld brott þar sem eðlilegt er talið að skólar hafi svigrúm til að skipuleggja skóladaginn eins og best þykir henta.  Heimilt er að víkja frá vikulegum lágmarkskennslutíma tímabundið, en nemendum skal þá tryggð viðbótarkennsla sem nemur frávikinu innan sama skólaárs.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um grunnskóla segir m.a. um þessa lagagrein:

[Heimilt er] að víkja tímabundið frá lágmarks vikulegum kennslutíma en tryggja nemendum viðbótarkennslu sem nemur frávikinu innan sama skólaárs. Þetta er hugsað til að auka möguleika á sveigjanlegu skólastarfi miðað við aðstæður á hverjum stað. Einstakir skólar gætu t.d. tekið þá ákvörðun að hafa styttri vikulegan skólatíma í svartasta skammdeginu en lengja skóladaginn á móti að hausti og vori. Vikulegur kennslutími getur því orðið breytilegur náist um það samkomulag innan skólans, skólaráðs og skólanefndar.

Tómstundastarf og lengd viðvera (heilsdagsskóli)
Í öllum grunnskólum skal nemendum gefinn kostur á að taka þátt í tómstunda- og félagsstarfi skv. 33. gr. grunnskólalaga. Tómstunda- og félagsstarf getur bæði verið liður í daglegu starfi og utan venjulegs skólatíma.

Um þetta segir í aðalnámskrá — almennum hluta 2006 (bls. 23–24):

Í tómstundastarfi barna á að marka leiðir til að auka færni þeirra til að takast á við dagleg viðfangsefni, úrræði til að efla sjálfstraust þeirra, félagslegan og siðferðilegan styrk, andlegan, sálrænan og líkamlegan þroska. Í félagsstarfi skólanna skal m.a. stefna að því að nemendur verði færir um að taka að sér félagsleg störf og einnig skal leggja áherslu á jákvæð samskipti og fjölbreytt félagsstarf í samræmi við áhuga nemenda, aldur og þroska. Mikla áherslu skal leggja á heilbrigða og holla lífshætti.

Sveitarstjórn getur enn fremur boðið grunnskólanemendum lengda viðveru utan daglegs kennslutíma. Sveitarfélögum er heimilt að taka gjald fyrir lengda viðveru utan daglegs kennslutíma og tómstundastarf samkvæmt sérstakri gjaldskrá sem þau setja. Gjaldskrárákvarðanir samkvæmt þessari grein eru kæranlegar samkvæmt fyrirmælum 47. gr. grunnskólalaganna. Víðast er boðið upp á lengda viðveru fyrir nemendur í fyrstu árgöngum grunnskóla og greiða foreldrar fyrir þjónustuna. Sveitarfélög setja sjálf viðmiðanir um umgjörð þessarar þjónustu, mönnun, aðbúnað og starfshætti. Rétt þykir að skólaráð fjalli um slíkt. Í athugasemd við 33. gr. frumvarpsins segir að heimildin eigi ekki síður við um eldri nemendur. Þannig væri t.d. unnt að bjóða eldri nemendum upp á þjónustu utan daglegs kennslutíma. Slík þjónusta gæti m.a. verið stuðningur við heimanám og þjónusta vegna fatlaðra nemenda.

Á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga er að finna samkomulag um lengda viðveru fatlaðra grunnskólabarna (pdf).

Jöfn tækifæri til náms
Skóli án aðgreiningar með jöfnum tækifærum til náms er nú bundinn í lög. Samkvæmt 24. gr. grunnskólalaga skal í aðalnámskrá, við skipulagningu náms og kennslu og við gerð og val námsgagna þess sérstaklega gætt að allir nemendur fái jöfn tækifæri til náms og eigi þess kost að velja sér viðfangsefni og nálgun í námi sínu. Þar segir einnig:

     Markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skulu vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, kynhneigðar, búsetu, stéttar, trúarbragða, heilsufars, fötlunar eða stöðu að öðru leyti. 
     Í öllu skólastarfi skal stuðla að heilbrigðum lífsháttum og taka mið af persónugerð, þroska, hæfileikum, getu og áhugasviðum hvers og eins.

Í 1. mgr. 2. gr. laga um grunnskóla segir m.a. að grunnskólinn skuli leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við stöðu og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, velferð og menntun hvers og eins.

Nemendur með sérþarfir í skóla án aðgreiningar
Í lögum um grunnskóla er í 17. gr. fjallað um nemendur sem þurfa sérstakan stuðning eða sérkennslu:

     Nemendur eiga rétt á að komið sé til móts við námsþarfir þeirra í almennum grunnskóla án aðgreiningar, án tillits til líkamlegs eða andlegs atgervis. 
     Nemendur sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar, sbr. 2. gr. laga um málefni fatlaðra, nemendur með leshömlun, langveikir nemendur og aðrir nemendur með heilsutengdar sérþarfir eiga rétt á sérstökum stuðningi í námi í samræmi við metnar sérþarfir. 
     Nemendur sem að mati læknis geta ekki sótt skóla vegna slyss eða langvarandi veikinda eiga rétt til sjúkrakennslu annaðhvort á heimili sínu eða á sjúkrastofnun. Sjúkrakennsla er á ábyrgð viðkomandi sveitarfélags. 
     Telji foreldrar barns, skólastjórar, kennarar eða aðrir sérfræðingar að það fái ekki notið kennslu við sitt hæfi í almennum grunnskóla geta foreldrar sótt um skólavist fyrir barnið í sérúrræði innan grunnskóla eða í sérskóla. 
     Verði ágreiningur um fyrirkomulag skólavistar barns skal við úrlausn hans gæta ákvæða stjórnsýslulaga. Skal ákvörðun tekin með hliðsjón af áliti sérfræðinga og með heildarhagsmuni barnsins að leiðarljósi. Ákvörðun er kæranleg samkvæmt fyrirmælum 47. gr. 
     Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þessarar greinar og málsmeðferð. Þegar ráðuneytið kveður upp úrskurð í málum sem því berast á grundvelli þessarar greinar er því heimilt að mæla nánar fyrir um fyrirkomulag skólavistar nemanda og skyldur sveitarfélags í því efni.

Í greinargerð með frumvarpinu er þessi grein útskýrð nánar:

     Meginatriðið í stefnunni um skóla án aðgreiningar er að skóli sé með þjónustu fyrir alla nemendur sína, bæði fatlaða og ófatlaða. Gert er ráð fyrir að hver skóli sé fær um að sinna öllum nemendum sínum, svo sem kostur er, og taka á sérkennsluþörfum og erfiðleikum sem upp kunna að koma í skólanum með viðeigandi stuðningi. Um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi grunnskóla er fjallað í IX. kafla. Hér er einnig gert ráð fyrir að foreldrar geti áfram sótt um skólavist í sérúrræði innan grunnskóla eða í sérskóla. Í frumvarpinu er nýtt ákvæði um málsmeðferð ef ekki næst samkomulag milli foreldra og skóla um fyrirkomulag skólavistunar barns samkvæmt þessari grein, sbr. 47. gr. Þótt meginsjónarmiðið sé að foreldrar geti ákveðið skólavistun í almennum skóla eða sérúrræði geta komið upp þau tilvik að skoða þurfi málið með heildarhagsmuni barnsins að leiðarljósi og því eru sett ákvæði um framangreinda málsmeðferð. Samkvæmt ákvæðinu setur menntamálaráðuneyti reglur þar sem m.a. er kveðið á um meðferð kæra sem því berast samkvæmt grein þessari. Við úrskurð getur ráðuneytið kvatt til sérfræðinga á þeim sviðum sem varða tilefni ágreinings.

Á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga er að finna samkomulag um lengda viðveru fatlaðra grunnskólabarna. (pdf) 

Sérfræðiþjónusta og stoðkerfi grunnskóla
Sveitarfélög eiga að tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólum, ákveða fyrirkomulag hennar og stuðla að því að hún fari fram innan grunnskóla. Í sérfræðiþjónustu felst annars vegar stuðningur við nemendur og fjölskyldur þeirra og hins vegar stuðningur við starfsemi grunnskóla og starfsfólk þeirra. Þetta segir í 1. mgr. 40. gr. grunnskólalaga. í 40. gr. segir einnig:

     Í grunnskólum skal frá upphafi skólagöngu nemenda unnið að forvarnastarfi með skimunum og athugunum á nemendum til að tryggja þeim kennslu og námsaðstoð við hæfi. Auk þess skal fara fram greining á nemendum sem eiga í sálrænum eða félagslegum erfiðleikum sem hafa áhrif á nám þeirra. Allar athuganir á vegum skóla sem varða einstaka nemendur skulu gerðar í samráði við og með samþykki foreldra og óheimilt er að taka gjald fyrir slíkar athuganir. Greina skal foreldrum frá niðurstöðum slíkra athugana. 
     Foreldrar nemenda geta óskað eftir greiningu samkvæmt þessari grein, auk þess sem skólastjóri, kennarar eða starfsmenn heilsugæslu geta lagt fram ósk um greiningu í samráði við og með samþykki þeirra. Sérfræðiþjónusta sér um að greining fari fram, skilar tillögu til skólastjóra um hvernig við skuli bregðast, fylgist með úrbótum og metur árangur.  
     Skólastjóri skal samræma innan hvers skóla störf þeirra sem sjá um málefni einstakra nemenda er lúta að sérfræðiþjónustu, námsráðgjöf og skólaheilsugæslu með stofnun nemendaverndarráðs. Jafnframt skal stuðla að samráði við félagsþjónustu sveitarfélags og barnaverndaryfirvöld vegna málefna einstakra nemenda eftir því sem þurfa þykir. 
     Sveitarfélög sem reka grunnskóla skulu hafa frumkvæði að samstarfi sérfræðiþjónustu, félagsþjónustu, barnaverndaryfirvalda og heilbrigðisþjónustu innan sveitarfélagsins vegna nemenda með sérþarfir og langvinn veikindi. Sveitarfélög skulu einnig hafa frumkvæði að samstarfi sérfræðiþjónustu við aðila sem annast sérhæfð greiningar- og meðferðarúrræði á vegum ríkisins vegna einstakra nemenda. 
     Við framkvæmd sérfræðiþjónustu skulu sveitarfélög leggja áherslu á góð tengsl leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla með samfellu í skólastarfi að leiðarljósi.
Ráðherra setur reglugerð um sérfræðiþjónustu og starfsemi nemendaverndarráða í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. 
     Sé foreldri synjað um beiðni um greiningu skv. 3. mgr. verður sú ákvörðun kærð samkvæmt fyrirmælum 47. gr. Ráðuneytið getur í úrskurði mælt fyrir um að tilteknum nemanda skuli veitt greining í samræmi við ákvæði þessarar greinar.

Í athugasemdum við 40. greinina segir m.a. að sveitarfélög skuli stuðla að því að sérfræðiþjónustan fari sem mest fram innan grunnskólans og að þau hafi forgöngu um samstarf þeirra aðila sem koma að velferðarmálum nemenda:

Hér er ekki síst átt við að nemendur fái stuðning, ráðgjöf og þjálfun innan grunnskóla en þurfi ekki að sækja slíkt út fyrir veggi skólans, nema nauðsyn beri til. Hér er einnig átt við að sveitarfélög skuli stuðla að því að ýmis þjálfun fari fram innan grunnskóla hjá sérfræðingum sem ekki eru starfsmenn sveitarfélaga en hér er m.a. átt við iðjuþjálfun, talþjálfun og sjúkraþjálfun sem ýmsir nemendur þurfa reglulega. Æskilegt er að slík þjálfun geti að mestu farið fram innan grunnskóla þótt greiðslur fyrir þjónustuna komi frá öðrum aðilum en sveitarfélögum. Sérstök nefnd skipuð af menntamálaráðherra er starfandi sem hefur það verkefni að fara yfir þessi mál til að skýra ákvæði um kostnaðarskiptingu.
Mikilvæg breyting á ákvæðum um sérfræðiþjónustu felast í því að sveitarfélög sem reka grunnskóla skulu hafa forgöngu um samstarf sérfræðiþjónustu, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu innan sveitarfélagsins vegna nemenda með sérþarfir en mikilvægt er að samhæfa sem best þjónustu við nemendur til að hún verði markviss. Þar sem sérfræðiþjónusta á vegum sveitarfélaga telst einkum til fyrsta og annars stigs sérfræðiþjónustu er brýnt að sveitarfélögin hafi forgöngu um samstarf sérfræðiþjónustu við aðila sem annast sérhæfð greiningar- og meðferðarúrræði á vegum ríkisins vegna einstakra nemenda. Þar er m.a. átt við Greiningar- og ráðgjafarmiðstöð ríkisins, BUGL, Sjónstöð og Heyrnar- og talmeinastöð og sambærileg úrræði. Í gildandi lögum eru ákvæði um að sérfræðiþjónusta vinni að forvarnarstarfi og athugunum og greiningu á nemendum sem eiga í sálrænum og félagslegum erfiðleikum hafi þessir erfiðleikar áhrif á nám nemenda og geri tillögur til úrbóta. Hér er lagt til að auk þessa hlutverks skuli sérfræðiþjónustan tryggja að viðkomandi nemendur fái kennslu og námsaðstoð við hæfi og viðeigandi íhlutun, þ.e. ekki einungis gera tillögur til úrbóta heldur fylgja þeim eftir. Einnig eigi sérfræðiþjónustan að meta árangurinn af íhlutun.

Samkvæmt 7. mgr. 40 gr. grunnskólalaga setur menntamálaráðherra reglugerð um sérfræðiþjónustu og starfsemi nemendaverndarráða í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Til er reglugerð, nr. 386/1996, um sérfræðiþjónustu skóla, sbr. reglugerð nr. 905/2003, sem heldur gildi sínu þar til ný hefur verið sett, svo framarlega sem hún stangast ekki á við lög. Hún er svohljóðandi:

I. KAFLI  Skyldur sveitarfélaga og skilgreining sérfræðiþjónustu.
1. gr. Öllum sveitarfélögum, sem standa að rekstri grunnskóla, er skylt að sjá skólunum fyrir sérfræðiþjónustu, bæði almennri og greinabundinni kennsluráðgjöf, er taki til þeirra námsgreina sem tilgreindar eru í 30. gr. grunnskólalaga og sálfræðiþjónustu. Sveitarstjórn skipuleggur sérfræðiþjónustu skóla og ræður starfsmenn til að sinna henni.
2. gr. Þar sem sérfræðiþjónusta skóla er ekki rekin á vegum sveitarfélaga er sveitarstjórn skylt að semja um þjónustu við önnur sveitarfélög, stofnanir, svo sem kennaramenntunarstofnanir, eða aðra aðila er veita þjónustu á þessu sviði. Þegar um slík þjónustukaup er að ræða skal sveitarstjórn fylgjast með því að sérfræðiþjónusta uppfylli fyrirmæli laga og reglugerða.   
3. gr. Sérfræðiþjónustu skóla er ætlað að stuðla að því að kennslufræðileg og sálfræðileg þekking nýtist sem best í skólastarfi. Störf sérfræðiþjónustu skóla skulu því fyrst og fremst beinast að því að efla grunnskólana sem faglegar stofnanir sem geti leyst flest þau viðfangsefni sem upp koma í skólastarfi og veita starfsmönnum skóla leiðbeiningar og aðstoð við störf sín eftir því sem við á.  
Á fyrstu árum skólagöngu skulu skólar kanna hvaða nemendur eiga í erfiðleikum með lestrarnám eða lestur, bregðast við því með kerfisbundnum hætti og sjá til þess að öll börn fái nauðsynlega aðstoð til að ná viðunandi lestrarfærni. Fylgst skal reglulega með framförum í lestri og brugðist við vanda sem upp kemur jafnóðum allt til loka grunnskólans. Sérfræði¬þjónustan skal aðstoða skóla við greiningu lestrarerfiðleika og veita kennurum ráðgjöf um hvernig brugðist skuli við. Hún skal sjá skólum fyrir viðeigandi skimunar- og greiningar¬prófum. Kennurum og skólastjórnendum skal standa til boða ráðgjöf og stuðningur sérfræðiþjónustu vegna skólastarfs. Þjónustan felst m.a. í faglegri ráðgjöf vegna almennrar kennslu einstakra námsgreina og aðstoð og leiðbeiningum við kennara vegna sérkennslu. Einnig skal sérfræðiþjónusta skóla veita grunnskólum aðstoð og leiðbeiningar vegna nýbreytni- og þróunarstarfa. Sérfræðiþjónusta skóla skal gefa forráðamönnum kost á leiðbeiningum um uppeldi nemenda eftir því sem aðstæður leyfa.

II. KAFLI   Starfshættir sérfræðiþjónustu skóla.
4. gr. Starfsmenn sérfræðiþjónustu skóla vinna störf sín samkvæmt því skipulagi sem sveitarstjórn ákveður í samræmi við 42. og 43. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla. Starfsmenn sérfræðiþjónustu skulu vinna að forvarnarstarfi í samvinnu við starfsmenn skóla m.a. með kennslufræðilegum og sálfræðilegum athugunum og greiningu á nemendum sem eiga í erfiðleikum sem hafa áhrif á nám þeirra. Forráðamenn nemenda geta komið með ósk um slíka athugun. Starfsmenn skóla og heilsugæslu geta lagt fram ósk um athugun að fengnu samþykki forráðamanna. Að athugun lokinni gera starfsmenn sérfræðiþjónustu tillögur um viðeigandi meðferð eða úrbætur.
5. gr. Allar athuganir og rannsóknir sem varða einstaka nemendur skulu gerðar í samráði við og með samþykki forráðamanna.
6. gr. Foreldrum og/eða forsjármönnum er heimilt að kynna sér gögn í vörslu sérfræðiþjónustu skóla með persónulegum upplýsingum varðandi börn þeirra að viðstöddum sérfræðingi viðkomandi starfsstéttar. sveitarfélagi, eða sveitarfélögum, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla ef um samrekstur er að ræða. Lágmark sérfræðivinnu á kennsluviku skal að jafnaði miðast við samtölu eftirfarandi tveggja liða Með allar slíkar upplýsingar skal farið sem trúnaðarmál.

III. KAFLI   Stjórnun og skipulag.
7. gr. Sveitarstjórn skipuleggur sérfræðiþjónustu skóla og ræður starfsmenn til að sinna henni. Sveitarfélag, sem stendur að rekstri grunnskóla og hefur falið sérstakri stofnun á sínum vegum, eða í samvinnu við önnur sveitarfélög, að hafa umsjón með kennslu og skólahaldi fyrir hönd viðkomandi sveitarfélags/sveitarfélaga, getur jafnframt falið henni að annast sérfræðiþjónustu skóla á viðkomandi svæði.

IV. KAFLI  Sérfræðingar.
8. gr. Sérmenntaðir starfsmenn sérfræðiþjónustu skóla skulu vera kennarar með framhaldsmenntun, sálfræðingar og aðrir sérfræðingar á sviði kennslu-, uppeldis- eða félagsmála. Umfang sérfræðiþjónustu skal miða við fjölda nemenda í viðkomandi sveitarfélagi, eða sveitarfélögum, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla ef um samrekstur er að ræða. Lágmark sérfræðivinnu á kennsluviku skal að jafnaði miðast við samtölu eftirfarandi tveggja liða:
   1. Á fyrstu 2000 nemendur reiknast 0,0625 klukkustundir á hvern nemanda. 2. Ef nemendur eru fleiri en 2000 reiknast að auki 0,05 klukkustundir á hvern nemanda sem er umfram 2000. Í þeim tilvikum þar sem sveitarfélög reka sérfræðiþjónustu sameiginlega skal miða við samanlagðan nemendafjölda í viðkomandi sveitarfélögum.

V. KAFLI  Annað.
9. gr. Sveitarfélögum er skylt að gera menntamálaráðuneytinu grein fyrir starfsemi sérfræðiþjónustu skóla í sveitarfélaginu þegar eftir því er leitað. Menntamálaráðuneytið skal á tveggja ára fresti kalla eftir upplýsingum frá sveitarfélögum um lestrarfærni nemenda í einstökum skólum og hvernig brugðist er við vanda þeirra nemenda sem ekki hafa náð viðunandi lestrarfærni.

VI. KAFLI  Gildistaka.
10. gr. Reglugerð þessi er sett samkvæmt heimild í 42. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla og öðlast gildi frá og með 1. ágúst 1996. 

Fjallað er um hlutverk náms- og starfsráðgjafar í grunnskólum í aðalnámskrá — almennum hluta 2006 (bls. 23):

Efla þarf vitund nemenda um viðhorf sín, áhuga og hæfileika þannig að þeir fái notið sín í námi og starfi og geti gert raunhæfar áætlanir um nám og störf í framtíðinni. Leggja ber áherslu á að nemendur átti sig á sterkum og veikum hliðum sínum og auki sjálfsþekkingu til að geta betur tekist á við kröfur samfélagsins, bæði í áframhaldandi námi, einkalífi og atvinnulífi. Nemendur í efri bekkjum grunnskóla skulu eiga kost á náms- og starfsráðgjöf á vegum skólans.

Á 133. löggjafarþingi 2006–2007 var tillaga til þingsályktunar um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum samþykkt. Sjá nánar hér.