Fjölskyldan

Barnið og fjölskyldan
Forsjá
Meginreglan við skipan forsjár
Forsjá við skilnað eða sambúðarslit foreldra
Sameiginleg forsjá
Forsjá við andlát
Samningar um forsjá
Sérfræðiráðgjöf
Dómsmál um forsjá
Afhending barns til forsjáraðila
Forsjársvipting
Umgengni
Ákvörðun um umgengni
Bréfa- og símasamband
Þegar foreldrar virða ekki umgengnisrétt
Umgengni annarra en foreldra
Fyrirhugaður flutningur barns úr landi
Upplýsingar um barn
Réttur barna til að tjá sig
Framfærsla barna
Meðlag
Sérstök framlög
Menntunarframlag
Stuðningur ríkisins við barnafjölskyldur

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Barnið og fjölskyldan
Málefnum fjölskyldunnar er ekki nema að takmörkuðu leyti skipað með lögum, enda er friðhelgi fjölskyldu og heimilis talin meðal mikilvægustu mannréttinda sem varin eru í stjórnarskrá og í alþjóðlegum mannréttindasamningum.  Í Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er  m.a. fjallað um fjölskylduna og rétt barna til að þekkja og dvelja með foreldrum sínum og fjölskyldu sem og rétt þeirra til einkalífs.  Þrátt fyrir ríka friðhelgi fjölskyldunnar og heimilisins og þá almennt viðurkenndu meginreglu að fólk hafi frjálsar hendur í sambandi við uppeldi barna sinna, er talið nauðsynlegt að hafa lög og reglur í hverju þjóðfélagi þar sem tekið er á málefnum barna, bæði innan fjölskyldunnar sem og utan hennar.  Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.  Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst”.  Helstu lagabálkarnir í íslenskum rétti sem nefna má eru barnalög nr. 76/2003, barnaverndarlög nr. 80/2002 og lögræðislög nr. 71/1997.

Forsjá
Hugtakið forsjá lýsir sambandi foreldra og barns frá fæðingu barnsins og þar til það verður 18 ára, en þá verður barn lögráða. Segja má að hugtakið forsjá sé þríþætt. Í fyrsta lagi felur það í sér rétt foreldra til að ráða persónulegum högum barns en í því felst m.a. réttur foreldra til að ráða dvalarstað barns síns, skólagöngu, tómstundum og öðrum þáttum er snerta líf þess.  Í öðru lagi felur hugtakið í sér skyldur foreldra til að fara með forsjána sem merkir að foreldrum ber að tryggja bæði efnalega og andlega velferð barns síns.  Þeim ber að sjá til þess að barnið hafi fullnægjandi húsaskjól, fæði og klæði og að það búi almennt við þroskavænleg skilyrði. Þá ber foreldrum að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og vernda það fyrir hvers kyns andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.  Foreldrar mega sjálfir ekki heldur beita barn sitt hvers konar ofbeldi eða sýna því vanvirðingu.  Í þriðja lagi tekur hugtakið forsjá til réttar barnsins til forsjár.  Það þýðir að foreldrar barns eiga að annast persónuleg mál þess þar til barnið verður 18 ára. Í uppeldinu eiga foreldrar alltaf að hugsa um hagsmuni og þarfir barns síns og sýna því umhyggju og nærfærni.  Foreldrar eiga að stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál.

Helstu ákvæði laga er fjalla um forsjárhugtakið og inntak þess eru:

28. gr. barnalaga nr. 76/2003

Inntak forsjár.
Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.
Forsjá barns felur í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.
Foreldrum ber að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ala með því iðjusemi og siðgæði. Foreldrum ber að stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál.
Forsjá barns felur í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess. Forsjárforeldri fer enn fremur með lögformlegt fyrirsvar barns.
Barn á rétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða og eru þeir forsjárskyldir við það. Foreldri sem fer eitt með forsjá barns síns er skylt að stuðla að því að barn njóti umgengni við hitt foreldri sitt nema hún sé andstæð hag og þörfum barns að mati dómara eða lögmælts stjórnvalds.
Foreldrum ber að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast.
Ef annað forsjárforeldra barns er hindrað í að sinna forsjárskyldum sínum eru nauðsynlegar ákvarðanir hins um persónulega hagi barns gildar.
Nú fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns og er öðru foreldrinu þá óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins.

51. gr. lögræðislaga nr. 71/1997

Foreldrar barns, sem ólögráða er fyrir æsku sakir, og þeir sem barni koma í foreldra stað ráða persónulegum högum þess. Nefnast þau lögráð forsjá og fer um hana samkvæmt ákvæðum barnalaga og lögum um vernd barna og ungmenna.
Foreldrar barns, sem fara með forsjá þess, eða aðrir þeir sem falin hefur verið forsjá barns samkvæmt barnalögum fara með fjárhald þess

1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002

Réttindi barna og skyldur foreldra.
Börn eiga rétt á vernd og umönnun. Þau skulu njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska.
Foreldrum ber að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum við börn sín svo sem best hentar hag og þörfum þeirra. Þeim ber að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Aðrir sem koma að uppeldi barna skulu sýna þeim virðingu og umhyggju.

Meginreglan við skipan forsjár
Skipan forsjár er ákveðin í barnalögum þar sem tiltekið er hverjir skuli fara með forsjá barns við hinar ýmsu aðstæður.  Meginreglan er sú að foreldrar í hjónabandi eða í skráðri sambúð fari sameiginlega með forsjá barns síns.  Sé móðir barns hvorki í hjúskap né skráðri sambúð fer hún ein með forsjá þess nema hún semji um annað við barnsföður sinn.  Stjúpforeldri barns fer með forsjá þess ásamt maka sínum meðan hjúskapur varir ef foreldrarnir hafa ekki samið um sameiginlega forsjá.  Sambúðarforeldri barns fer með forsjá þess ásamt foreldri barnsins meðan sambúð varir, enda hafi skráð sambúð í þjóðskrá staðið samfleytt í eitt ár. Þetta á aðeins við ef foreldrarnir fara ekki saman með forsjá barnsins.  Ákvæði barnalaga nr. 76/2003 um framangreint eru í V. kafla laganna.

Forsjá við skilnað eða sambúðarslit foreldra
Meginreglan við skilnað eða sambúðarslit foreldra er sú að þeir fari áfram sameiginlega með forsjá barns síns.  Þessi regla kom inn í barnalög með breytingum á þeim árið 2006 en áður var sameiginleg forsjá valkostur sem foreldrar gátu samið um en meginreglan var sú að forsjáin væri hjá öðru foreldrinu.  Reyndin hefur verið sú að æ fleiri foreldrar ákveða að fara saman með forsjá barns síns eftir skilnað og var því talið tímabært að gera þá skipan að meginreglu.  Samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands kusu foreldrar 72,8% barna sameiginlega forsjá við lögskilnað árið 2005.  Sameiginleg forsjá er einnig algengust eftir sambúðarslit; árið 2005 var sameiginleg forsjá valin í meira en þremur af hverjum fjórum tilvikum, eða 74,0%.

31. gr. Forsjá við skilnað eða samvistarslit foreldra.
Foreldrar fara sameiginlega með forsjá barns síns eftir skilnað og slit sambúðar sem skráð hefur verið í þjóðskrá nema annað sé ákveðið. Foreldrar skulu ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði fasta búsetu. Sýslumaður skal tilkynna þjóðskrá hjá hvoru foreldra barnið eigi lögheimili. Sýslumaður skal leiðbeina foreldrum um inntak sameiginlegrar forsjár og um þau réttaráhrif sem skráning lögheimilis barns hefur í för með sér. 
Foreldrar geta samið svo um að forsjá barns þeirra verði  í höndum annars hvors.
Nú slíta giftir foreldrar samvistum án þess að hjúskap ljúki og geta þeir þá ákveðið að annað þeirra fari með forsjá barns.
Ef ágreiningur rís um forsjá barns við skilnað foreldra eða við slit sambúðar foreldra, sem skráð hefur verið í þjóðskrá, fer um það mál eftir því sem kveðið er á um í 34. gr.

Sameiginleg forsjá er almennt talin til þess fallin að skapa minnstu mögulegu röskun á högum barns við skilnað foreldra þess og miðar að því að viðhalda eins stöðugu ástandi og mögulegt er þrátt fyrir skilnaðinn. Foreldrum er þó áfram frjálst að semja um að forsjáin verði hjá öðru þeirra.  Skilnaður foreldra leggst yfirleitt þungt á barn og því er mikilvægt að sátt náist um framtíðarskipan forsjár sem fyrst og helst með sem minnstri röskun fyrir barnið.  Hér er listi yfir lesefni sem getur komið sér vel fyrir foreldra barna sem verða fyrir áföllum eins og skilnaði eða sambúðarslitum foreldra og tenglar á helstu aðila sem sinna fjölskylduráðgjöf.

Sameiginleg forsjá
Eins og áður sagði er sameiginleg forsjá meginreglan við skilnað eða sambúðarslit foreldra og var sú breyting gerð á barnalögum árið 2006.  Ástæða þessa er fyrst og fremst sú að æ fleiri foreldrar velja þetta fyrirkomulag og það að foreldrar fari áfram báðir með forsjá barns síns eftir skilnað er talið stuðla að meiri stöðugleika í lífi barnsins.  Hugsunin á bakvið sameiginlegu forsjána hefur frá upphafi verið sú að sem minnstar breytingar verði á ábyrgð og réttindum barna og foreldra þeirra jafnvel þó foreldrarnir ákveði að búa ekki lengur saman.  Þá er talið að sameiginleg forsjá sé til þess fallin að stuðla að betri samskiptum barns við báða foreldra sína og geti komið í veg fyrir deilur sem risið geta milli foreldra þegar annað foreldrið getur ekki hugsað sér að afsala sér forsjá barns síns.  Sú tilhugsun að forsjáin sé enn sameiginleg eftir skilnað getur því leitt til þess að það foreldri sem ekki hefur barnið hjá sér að jafnaði, sætti sig betur við ástandið og getur komið í veg fyrir langvarandi og erfiðar deilur sem sett geta mark sitt varanlega á barnið.   

Í sameiginlegri forsjá felst það fyrst og fremst að foreldrar þurfa að taka í sameiningu allar stærri ákvarðanir sem varða hagi barnsins, t.d. hvar það býr.  Í barnalögum er ekki fjallað sérstaklega um inntak hugtaksins sameiginlegrar forsjár en þar kemur þó fram í 8. mgr. 28. gr. að fari foreldrar sameiginlega með forsjá barns sé öðru foreldrinu óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins. Það getur því skipt miklu fyrir það foreldri sem barnið býr ekki hjá að fara einnig með forsjána því augljóslega getur það varðað miklu hvar barnið býr og hvort farið er með það úr landi til lengri eða skemmri dvalar.  Foreldrar sem fara sameiginlega með forsjá verða að komast að samkomulagi um hjá hvoru þeirra barnið eigi lögheimili og dvelji þá hjá að jafnaði.  Allur gangur er síðan á því hvernig foreldrar semja um það hversu miklum tíma barnið ver hjá því foreldri þar sem barnið á ekki lögheimili og er það skipulag alfarið í höndum foreldranna.  Sameiginleg forsjá þýðir því ekki að barnið eigi endilega að verja jafnlöngum tíma hjá báðum foreldrum.  Það foreldri sem barnið dvelst hjá á hverjum tíma getur tekið ákvarðanir varðandi daglegar þarfir barnsins og felst því ekki í sameiginlegu forsjánni að foreldrar þurfi að hafa samráð um alla hluti er varða líf barnsins sama hversu smávægilegir þeir eru.  Það foreldri sem barnið á lögheimili hjá hefur réttarstöðu einstæðs foreldris samkvæmt lögum, þ. á. m. skattalögum. Jafnvel þó foreldrar sem fara sameiginlega með forsjá barns síns eigi að koma sér saman um öll helstu mál er varða barnið þá getur það foreldri sem barnið dvelst hjá tekið smærri ákvarðanir sem varða daglegt líf þess á eigin spýtur.

Forsjá við andlát
Við andlát forsjárforeldris verður að taka ákvörðun um forsjána.  Hafi foreldrar farið sameiginlega með forsjána og annað þeirra andast þá fer eftirlifandi foreldrið eitt með forsjána ásamt maka sínum eða sambúðarmaka eftir atvikum.  Hafi foreldri farið með forsjá barns síns ásamt stjúpforeldri þess eða sambúðarforeldri hverfur forsjáin til stjúpforeldrisins eða sambúðarforeldrisins.  Þessi regla leiðir til þess að ekki verða meiriháttar breytingar í lífi barns við andlát forsjárforeldris heldur á barnið þá rétt á að vera um kyrrt á heimili sínu þar til samkomulag kann að verða um annað eða dómari tekur ákvörðun um aðra skipan. Hafi foreldri hins vegar farið eitt með forsjá barns síns fer forsjáin til hins foreldrisins.  Ef barn verður forsjárlaust við andlát forsjárforeldris/foreldra, þ.e. ef engum er til að dreifa samkvæmt reglunum hér að framan, þá tekur barnaverndarnefnd við forsjá barnsins. Aðrir en hér að framan greinir geta gert kröfu um að forsjáin færist til þeirra og má þá gera slíkar ráðstafanir með samningi eða dómi og er það metið í hvert skipti út frá hagsmunum barnsins. Þetta geta verið t.d. nákomnir ættingjar eins og afar og ömmur.

Forsjárforeldrar geta ákveðið hver eða hverjir skuli fara með forsjá barns þeirra að þeim látnum og skal virða þá ákvörðun nema það sé andstætt lögum eða  ef ráðstöfunin er ekki talin barninu fyrir bestu.  Slík yfirlýsing forsjárforeldra verður að vera skrifleg og verður hún að vera staðfest af sýslumanni eða lögmanni.   Ef breyting verður gerð á forsjá við fráfall forsjárforeldris þarf að gera samning milli þess sem fær forsjá barns sjálfkrafa samkvæmt lögum, t.d. hins foreldrisins eða stjúpforeldris og þess sem forsjárforeldri hefur ákveðið að forsjá skuli falla til samkvæmt áðurnefndri yfirlýsingu.  Ef ekki næst samkomulag verður að bera mál undir dómstól.  Í 30. gr. barnalaga nr. 76/2003 segir:

Nú fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns og annað þeirra andast og fer þá eftirlifandi foreldri eitt með forsjána ásamt maka sínum eða sambúðarmaka, sbr. 3. mgr. 29. gr., ef því er að skipta.
Nú hefur annað foreldrið farið með forsjá barns og fer þá stjúpforeldri eða sambúðarforeldri, sem einnig hefur farið með forsjána, sbr. 3. mgr. 29. gr., áfram með forsjá eftir andlát forsjárforeldris.
Við andlát foreldris sem farið hefur eitt með forsjá barns hverfur forsjá þess til hins foreldrisins.
Við andlát forsjárforeldris má með samningi skv. 32. gr. eða dómi fela öðrum forsjá barns, að kröfu hans, en þeim sem forsjá annars fellur til skv. 1.–3. mgr. ef það er barni fyrir bestu.
Verði barn forsjárlaust vegna andláts forsjárforeldra hverfur forsjá þess til barnaverndarnefndar. 
Nú hafa forsjárforeldrar ákveðið hver eða hverjir fara skuli að þeim látnum með forsjá barns þeirra og skal þá eftir því farið nema sú ákvörðun sé andstæð lögum eða annað þyki barni fyrir bestu.
Yfirlýsing skv. 6. mgr. skal gefin bréflega og skal undirritun hennar staðfest af sýslumanni eða héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanni. Það skal skýlaust tekið fram að útgefandi yfirlýsingarinnar hafi ritað nafn sitt eða kannast við undirritun sína í viðurvist þess er undirskriftina staðfestir og að honum hafi verið leiðbeint um réttaráhrif yfirlýsingarinnar.

Samningar um forsjá
Við skilnað eða sambúðarslit er meginreglan sú að foreldrar fara áfram sameiginlega með forsjá barns síns.  Þeir geta þó alltaf samið um að forsjáin sé hjá öðru þeirra þyki það henta betur.  Einnig geta foreldrar falið öðrum forsjá barns síns með samningi og verður barnaverndarnefnd þá að samþykkja þá ráðstöfun. Samningar foreldra um forsjá fá gildi við samþykki sýslumanns, sbr. 32. gr. barnalaga nr. 76/2003:

Foreldrar geta samið um að forsjá barns verði sameiginleg. Í samningi um sameiginlega forsjá skal greina hjá hvoru foreldra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði hafa fasta búsetu. 
Foreldrar geta samið um breytingu á forsjá barns þannig að forsjá flytjist frá öðru foreldri til hins eða að samningur um sameiginlega forsjá falli niður og forsjá verði í höndum annars foreldris.
Foreldrar geta falið öðrum forsjá barns síns með samningi, enda mæli barnaverndarnefnd með þeirri skipan. Ef forsjá barns er í höndum annars foreldrisins skal leitað umsagnar hins foreldrisins.
Samning foreldra um forsjá barns má tímabinda, þó ekki skemur en til sex mánaða.
Samningur um forsjá barns öðlast gildi við staðfestingu sýslumanns. Sýslumaður skal senda Þjóðskrá ljósrit af staðfestum samningi foreldra um forsjá. Sýslumaður skal leiðbeina aðilum um réttaráhrif samnings. Hann getur synjað um staðfestingu samnings ef hann er andstæður hag og þörfum barns og ber að gera það ef hann er andstæður lögum.

Sérfræðiráðgjöf
Foreldrar eiga kost á sérfræðiráðgjöf í forsjárdeilum til þess að aðstoða þá við að leysa ágreining um forsjá.  Sá sérfræðingur sem veitir ráðgjöfina getur rætt við barnið, ef hann telur að það komi að gagni, en það er skilyrði að forsjárforeldrar samþykki það. Ráðgjöfin er foreldum að kostnaðarlausu og fer hún fram á embætti sýslumanns.  Ákvæði um slíka sérfræðiráðgjöf kom inn í barnalögin með breytingalögum árið 2001 m.a. eftir ítrekaðar áskoranir umboðsmanns barna sem hafði í mörg ár bent á hversu mikilvægt það er fyrir foreldra og börn að geta sest niður með sérfræðingi til að ræða málin og komast að niðurstöðu um framtíð fjölskyldunnar í kjölfar skilnaðar.  Umboðsmaður lagði mikla áherslu á að sú skylda yrði lögð á foreldra sem ætluðu að skilja og hefðu börn yngri en 18 ára á framfæri sínu, að sækja slíka ráðgjöf sem og að alltaf yrði rætt við börnin að teknu tilliti til þroska þeirra.

Börn hafa augljósa þörf fyrir að geta rætt við einhvern sem þau geta treyst þegar miklir erfiðleikar steðja að fjölskyldulífinu.  Þau þurfa oft og tíðum að spyrja ýmissa spurninga. sem koma upp í huga þeirra þegar skilnaður foreldra er í augsýn en því miður fá mörg þeirra ekki næga athygli foreldra sinna, sérstaklega ekki þegar deilur þeirra í milli eru harðskeyttar.  Hagsmunir barnanna eru oft og tíðum fyrir borð bornir, þar sem skoðanir þeirra og sjónarmið virðast ekki ná eyrum hinna fullorðnu sem að þessum málum koma.

Við endurskoðun laganna 2003 kom umboðsmaður að þeim atriðum að sem hún taldi enn vanta upp á til að sérfræðiráðgjöfin sannarlega nýttist börnum sem skyldi, en þau atriði voru ekki öll tekin upp í lögin.  Þá átaldi umboðsmaður það sérstaklega að það væri sett algjörlega í hendur foreldra að ákveða fyrir barn sitt hvort það nyti ráðgjafarinnar eða ekki og sagði það að láta rétt barns til tjáningar í þessum málum ráðast af vilja foreldra vera í andstöðu við Barnasáttmálann, einkum 12. gr. hans.  Ákvæðið er svohljóðandi:

33. gr. Sáttaumleitan.
Sýslumaður skal bjóða aðilum forsjár-, umgengnis- og dagsektarmála sérfræðiráðgjöf til að aðstoða þá við að finna lausn máls með tilliti til þess sem er barni fyrir bestu. Sá sem veitir ráðgjöf getur rætt við barn, sem mál varðar, telji hann það þjóna hagsmunum þess, enda séu forsjárforeldrar því samþykkir.
Sýslumaður getur látið hjá líða að bjóða sérfræðiráðgjöf skv. 1. mgr. ef hann telur hana ónauðsynlega eða tilgangslausa.
Þeim sem veitir ráðgjöf skv. 1. mgr. er skylt að gæta þagmælsku um atriði er hann fær vitneskju um í starfi sínu eða vegna starfs síns og leynt skulu fara skv. 18. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Brot á þagnarskyldu varðar refsingu skv. XIV. kafla almennra hegningarlaga.
Dómsmálaráðherra getur sett nánari reglur um ráðgjöf skv. 1. mgr., svo og um tilhögun þjónustusamninga við þá sem annast slíka ráðgjöf.

Dómsmál um forsjá
Ef ágreiningur er milli foreldra um forsjá barns þeirra fer forsjármálið fyrir dóm þar sem dómari sker úr um hvar forsjáin skuli vera.  Aðilar leita þá yfirleitt til lögmanna til að fara með mál þeirra fyrir dómstólunum.  Dómari skal leitast við að komast að þeirri niðurstöðu sem barninu er fyrir bestu.  Hann getur þó ekki dæmt um sameiginlega forsjá heldur aðeins að annað foreldrið skuli fara með forsjána.  Hann lítur á allar aðstæður og metur ýmis atriði áður en hann kveður upp dóm um það hjá hvoru foreldrinu forsjá barnsins skuli vera.  Nokkur atriði sem líta skal til eru talin upp í athugasemdum með frumvarpi til barnalaga:

• Tengsl barns við hvort foreldri um sig.
• Hver hefur annast daglega umönnun og umsjá barns.
• Persónulegir eiginleikar og hagir hvors foreldris um sig og barnsins. Má hér nefna m.a. geðræna heilsu foreldra og heilsufar almennt og hvort foreldri telst hæfara til að sinna þörfum barns og skilningur þeirra á þörfum þess.
• Mikilvægt er að barni sé veittur kostur á að tjá sig um forsjármálið. Engin ákveðin viðmiðun er um aldursmörk í þessu sambandi en eftir því sem barn verður eldra hafa óskir þess meira vægi.
• Sú meginregla að ung börn fylgi móður og eftir atvikum drengir feðrum en stúlkur mæðrum hefur ekki jafnmikið vægi í norrænum dómum og áður var. Matið á að vera sem sjálfstæðast og einstaklingsbundið án tillits til slíkra reglnam með þarfir barnsins að leiðarljósi.
• Oft er vikið að því að varhugavert sé að sundra systkinahópi. Í þessu sambandi skiptir þó máli á hvaða aldri börnin eru og hversu samrýnd þau eru.
• Athuga þarf húsnæði sem hvort foreldri um sig getur boðið upp á, skóla, leikskóla og umhverfið allt. 
• Liðsinni vandamanna hvors um sig og nágrenni við þá.
• Oft er það mikið álag fyrir barn að fara úr þekktu umhverfi, frá skólafélögum og vinum og flytja í óþekkt umhverfi. Almennt er því talið æskilegt að barn geti verið áfram í sama umhverfi eftir samvistarslit foreldra.
• Umgengi barns og forsjárlauss foreldris. Vaxandi áhersla er lögð á rétt og þörf barns til þess að viðhalda tengslum við það foreldra sinna sem ekki fer með forsjá þess. Það skiptir því máli við úrlausn forsjármáls hvort foreldra er líklegra til að viðhalda eðlilegri umgengni barns við hitt foreldra sinna til frambúðar og rétt að kanna sérstaklega afstöðu foreldra til þess.
• Þá segir í greinargerðinni að ekki sé þörf á að taka fram að sök foreldra á skilnaði skipti hér ekki máli. Ólögmæt sjálftaka foreldris á barni getur skapað því lakari stöðu en ella en einnig í því tilviki er það reglan um þarfir barnsins sem sitja á í fyrirrúmi.

Nánari reglur um málsmeðferð forsjármála fyrir dómi eru í VI. kafla barnalaganna og einkennast þær sérreglur sem gilda um forsjármál fyrst og fremst af því að um er að ræða persónuleg og oft viðkvæm málefni.  Meginreglan er sú að með þessi mál skuli fara að hætti einkamála en þó eru nokkur frávik frá almennum reglum vegna sérstaks eðlis þessara mála.  Varða þau frávik m.a. áherslu á hraða málsmeðferðar, meiri afskipti dómara af gagnaöflun, rétt til að halda upplýsingum frá aðilum máls, lokun þinghalda og nafnleynd, svo nokkur atriði séu nefnd.

34. gr. Dómur um forsjá barns o.fl.
 Þegar foreldra greinir á um forsjá barns sker dómari úr málinu með dómi hafi sátt ekki tekist um forsjá þess. Ef foreldrar leita skilnaðar fyrir dómi leysir dómari um leið úr ágreiningi um forsjá. Sýslumaður getur veitt leyfi til skilnaðar hjóna þótt ágreiningsmál um forsjá barns þeirra sé rekið fyrir dómi.
 Dómari kveður á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni er fyrir bestu. Eigi verður mælt fyrir um sameiginlega forsjá barns með dómi, en foreldrar geta með dómsátt ákveðið að forsjáin verði sameiginleg.
 Við úrlausn máls um forsjá skal m.a. líta til þess hvort foreldri, sem krefst forsjár barns síns, hefur verið tálmuð umgengni við barnið.
 Í ágreiningsmáli um forsjá barns ber dómara að kröfu annars foreldris eða beggja að kveða á um meðlag í dómi, sem og um inntak umgengnisréttar barns og foreldris, eftir því sem barni er fyrir bestu, hafi sátt ekki tekist um þessi efni, enda hafi krafa um það verið gerð í stefnu eða greinargerð stefnda. Dómari getur hafnað því að ákveða inntak umgengnisréttar ef slík úrlausn er barni fyrir bestu.
 Um meðferð þessara mála fer að öðru leyti samkvæmt ákvæðum VI. kafla.
 Dómari skal senda Þjóðskrá upplýsingar um niðurstöðu máls um forsjá barns á eyðublaði sem Hagstofa Íslands leggur til.

Afhending barns til forsjáraðila 
Stundum kemur upp sú staða að sá sem barn dvelst hjá neitar að afhenda það réttum forsjármanni.  Þetta getur t.d. gerst eftir að dómari hefur tekið ákvörðun um forsjá barns og það foreldri sem ekki fékk forsjána neitar að hlíta niðurstöðunni.  Við þær aðstæður getur forsjárforeldrið gert kröfu um það fyrir dómi að því verði afhent barnið.  Ef sá sem barnið er hjá neitar að afhenda það þrátt fyrir úrskurð dómara þar um getur sýslumaður lagt á dagsektir sem geta numið allt að 30.000 krónum  á dag. Fjallað er nánar um dagsektir í 48. og 49. gr. barnalaga nr. 76/2003

Ef dagsektirnar nægja ekki til að fá barnið afhent getur komið til þess að sýslumaður þurfi að sækja það.   Slíkt er ekki gert nema á grundvelli úrskurðar dómara.  Ef til þessa kemur skal fulltrúi barnaverndarnefndar alltaf vera viðstaddur til að gæta hagsmuna barnsins. Sýslumaður getur einnig leitað liðsinnis lögreglu til að sækja barn og skulu lögreglumenn þá vera óeinkennisklæddir.

45. gr. Framkvæmd forsjárákvörðunar.
Ef sá sem barn dvelst hjá neitar að afhenda það réttum forsjármanni getur héraðsdómari, að kröfu hans, ákveðið að forsjánni verði komið á með aðfarargerð. Fer um málsmeðferð samkvæmt ákvæðum 13. kafla laga um aðför, en þó skal gæta þar ákvæða 43. gr. laga þessara. Ekki skal greiða gjald í ríkissjóð vegna kröfu samkvæmt þessari grein.
Ef aðili sem barn dvelst hjá neitar þrátt fyrir úrskurð héraðsdómara að afhenda barnið eða veita upplýsingar, sem sýslumaður telur óhjákvæmilegar til framgangs gerðinni, getur sýslumaður að kröfu gerðarbeiðanda kveðið upp úrskurð um dagsektir, sbr. 48. gr. Skulu dagsektir ákvarðaðar fyrir hvern dag sem líður frá uppkvaðningu úrskurðar þar til barn er afhent gerðarbeiðanda eða umkrafðar upplýsingar veittar sýslumanni. Dagsektir renna í ríkissjóð. Ákvæði 48. og 49. gr. eiga við um dagsektir samkvæmt þessari grein.
Ef til aðfarar kemur skv. 1. mgr. skal sýslumaður boða fulltrúa barnaverndarnefndar til að vera viðstaddan gerðina og skal hann gæta hagsmuna barns. Sýslumaður getur leitað liðsinnis lögreglu við gerðina og er lögreglu skylt að verða við slíkum fyrirmælum sýslumanns. Lögreglumenn skulu vera óeinkennisklæddir við gerðina. Framkvæmd aðfarar skal hagað þannig að sem minnst álag verði fyrir barn og er sýslumanni heimilt að stöðva gerðina telji hann sérstaka hættu á að barn hljóti skaða af framhaldi hennar.

Forsjársvipting
Ef barnaverndarnefnd telur að foreldrar geti ekki með nokkru móti sinnt barni sínu á viðunandi hátt, þrátt fyrir þá aðstoð sem barn og foreldrar eiga rétt á hjá barnaverndarnefnd og öðrum aðilum þjóðfélagsins, getur komið til þess að svipta verði foreldri forsjá barnsins. Barnaverndarnefnd tekur ekki ákvörðun um forsjársviptingu heldur þarf nefndin að höfða mál um forsjársviptingu barns fyrir dómstóli.  Eftir sviptingu forsjár getur barni verið komið fyrir í varanlegu fóstri.  Um þetta er fjallað í 29. grein barnaverndarlaga nr. 80/2002:

29. gr. Forsjársvipting.
 Barnaverndarnefnd er heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef hún telur:
   a. að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska,
   b. að barni sem er sjúkt eða fatlað sé ekki tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun eða kennsla,
   c. að barninu sé misþyrmt, misboðið kynferðislega eða megi þola alvarlega andlega eða líkamlega áreitni eða niðurlægingu á heimilinu,
   d. fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.
 Kröfu um sviptingu forsjár skal því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.
 Um málsmeðferð fyrir dómi samkvæmt þessari grein fer eftir ákvæðum X. kafla.

Nánari umfjöllun um barnavernd.

Umgengni
Barn á rétt til reglubundinnar umgengni við báða foreldra sína þótt þeir búi ekki saman og foreldrum er líka skylt að hafa samband við barn sitt nema slík umgengni teljist andstæð hag barns og þörfum. Þetta á við hvort sem forsjáin er sameiginlega hjá foreldrum eða hjá öðru þeirra. Meginreglan birtist í 46. gr. barnalaga nr. 76/2003 þar sem segir:

46. gr. Umgengnisréttur.
 Barn á rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Við skilnað eða slit á sambúð hvílir sú skylda á báðum foreldrum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verður komið til að tryggja að þessi réttur barnsins sé virtur.
 Foreldri sem barn býr ekki hjá á í senn rétt og ber skylda til að rækja umgengni og samneyti við barn sitt. Skal það foreldri greiða kostnað vegna umgengninnar nema annað sé ákveðið með samningi, sbr. 3. mgr., eða úrskurði, sbr. 1. mgr. 47. gr.
 Foreldrar geta samið um hvernig skipa skuli umgengnisrétti, enda fari sú skipan ekki í bága við hag og þarfir barnsins.
 Foreldrar geta óskað staðfestingar sýslumanns á samningi skv. 3. mgr. Sýslumaður skal leiðbeina þeim um réttaráhrif samnings. Sýslumaður getur synjað um staðfestingu samnings ef hann er andstæður hag og þörfum barns.

Iðulega er rætt um umgengnisrétt út frá rétti foreldris til að umgangast barn sitt en mikilvægt er að hafa það í huga að hér er fyrst og fremst um að ræða rétt barns til að umgangast báða foreldra sína. Því er um að ræða brot á þessum mikilvæga rétti barnsins þegar forsjárforeldri hamlar umgengni hins foreldrisins við barnið.  Þessi mikilvægi réttur er einnig varinn samkvæmt 3. mgr. 9. gr. Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem segir að aðildarríki skuli virða rétt barns sem skilið hefur verið frá foreldri eða foreldrum sínum til að halda persónulegum tengslum og beinu sambandi við þau bæði með reglubundnum hætti, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess.

Ákvörðun um umgengni
Við skilnað foreldra skal ákveða hvernig umgengni við það foreldri sem barnið mun ekki búa hjá skuli háttað.  Foreldrar geta samið um umgengnina sín á milli og geta óskað eftir staðfestingu sýslumanns á þeim samningi en slíkt er þó ekki skylda.  Staðfesting sýslumanns á samningi hefur fyrst og fremst þá þýðingu að fari foreldri sem barn býr hjá ekki eftir samningnum getur foreldrið sem á umgengnisréttinn óskað eftir því að þvingunarúrræðum verði beitt.  Samkomulag foreldra um umgengni má þó ekki ganga gegn réttindum og þörfum barnsins og verða foreldrar, sem og aðrir, sem að málum þessum koma alltaf að hafa í heiðri það sem barninu er fyrir bestu.

Í 2. mgr. 46. gr. barnalaga er kveðið á um þá meginreglu að það foreldri sem barnið býr ekki hjá skuli greiða kostnað vegna umgengninnar nema annað sé ákveðið með samningi, sbr. 3. mgr., eða úrskurði, sbr. 1. mgr. 47. gr.

Ef foreldrar geta ekki komið sér saman um hvernig umgengni skuli háttað er hægt að óska eftir úrskurði sýslumanns um málið.  Úrskurð sýslumanns má kæra til dómsmálaráðuneytisins innan tveggja mánaða frá því að hann var kveðinn upp.  Engar reglur eru í barnalögum um hversu mikil umgengni eigi að vera eða nánar um inntak hennar.  Við mat sýslumanns á þessum atriðum verður hann að líta á aðstæður barnsins og foreldra þeirra í hverju máli og koma þá m.a. þessi atriði til skoðunar:

• Tengsl barns við umgengnisforeldri. Ef tengsl milli foreldris og barns eru sterk mælir það oftast með mikilli umgengni. Þetta á t.d. yfirleitt við þegar umgengni er ákveðin í framhaldi af skilnaði eða sambúðarslitum foreldra.
• Aldur og vilji barns. Aldur barns skiptir verulegu máli þegar umgengni er ákveðin. Ef um mjög ung börn er að ræða má t.d. almennt ætla að umgengni vari skemur en þegar um stálpuð börn er að ræða og stundum er ákveðið að mjög ung börn gisti ekki hjá umgengnisforeldri. Ef um stálpuð börn er að ræða skiptir vilji þeirra miklu máli og almennt yrði ekki úrskurðað um umgengni gegn eindregnum vilja ungmennis.
• Áður en sýslumaður ákveður umgengni á hann að veita barni sem hefur náð nægilegum þroska færi á að tjá sig um málið nema það geti haft skaðleg áhrif á barnið eða það teljist þýðingarlaust. Annaðhvort ræðir sýslumaður sjálfur við barn eða felur öðrum að gera það.
• Búseta foreldra. Ef foreldrar búa hvort í sínum landshluta gilda oft aðrar umgengnisreglur en þegar foreldrar búa í sama sveitarfélagi. Ef um langan veg er að fara kemur umgengni aðra hverja helgi tæpast til greina en aldur barnsins skiptir þó máli hér.
• Hvernig umgengni var hagað áður. Hafi ákveðið fyrirkomulag verið á umgengni er tekið mið af því en þó verður að skoða vel hvers vegna krafist er breytinga á því umgengnisfyrirkomulagi sem hefur verið ríkjandi.
• Gagnkvæm umgengni. Ef systkini búa hvort hjá sínu foreldrinu verður að gera þeim mögulegt að umgangast hvort annað.

Við mat sitt á því hversu mikil umgengni skuli vera og hvert inntak hennar skuli vera styðst sýslumaður einnig við þær verklagsreglur sem hafa myndast í framkvæmd en samkvæmt þeim telst það almennt vera lágmarksumgengni að barn dvelji aðra hverja helgi hjá því foreldri sínu sem það býr ekki hjá (þ.e.a.s. ef búseta aðila leyfir) nokkra daga um jól, áramót og páska og í sumarleyfi.

Rétt er að taka fram að sýslumaður getur úrskurðað á þann veg að barnið skuli ekki umgangast það foreldri sem ekki fer með forsjána við sérstakar aðstæður.  Þær aðstæður geta verið uppi að það sé ekki gott fyrir barnið að umgangast foreldri sitt, t.d. ef það hefur gerst sekt um ofbeldi gagnvart barninu.  Þá getur sýslumaður einnig úrskurðað um að umgengni skuli fara fram undir eftirliti eða tilsjón barnaverndarnefndar.  Þetta á helst við í tilvikum þar sem ekki er öruggt að nógu vel fari um barn hjá umgengnisforeldri eða þegar miklar deilur og jafnvel átök eru milli foreldra þegar barn er sótt eða því skilað. Þegar talað er um umgengni undir eftirliti er oftast átt við að starfsmaður barnaverndarnefndar sé viðstaddur þegar umgengni fer fram en þegar talað er um tilsjón með umgengni er venjulega átt við að starfsmaður barnaverndarnefndar (eða einhver annar) hafi milligöngu þegar umgengni fer fram, sjái t.d. um að sækja barn og skila við upphaf og lok umgengni.

Bréfa- og símasamband
Við sérstakar aðstæður getur sýslumaður kveðið á um það að ósk foreldris sem á umgengnisrétt við barn að það eigi rétt til að hafa bréfa- og símasamband við barn svo og annað samband með hliðstæðum hætti.  Þetta kemur fram í 2. mgr. 47. gr. barnalaga nr. 76/2003.  Samband með tölvupósti er talið falla undir ákvæðið. Markmið þessarar reglu er fyrst og fremst að styrkja tengsl forsjárlausa foreldrisins og barnsins, ekki síst þegar búseta eða annað hamlar því að hefðbundin umgengni geti farið fram reglulega.

Þegar foreldrar virða ekki umgengnisrétt
Ef það foreldri sem barn býr hjá kemur í veg fyrir umgengni foreldris og barns sem hefur verið ákveðin með úrskurði eða staðfestum samningi foreldra getur sýslumaður lagt dagsektir á foreldrið sem hindrar umgengni.  Sýslumaður leggur aðeins á dagsektir ef það foreldri sem ekki fær notið umgengni við barn sitt krefst þess.  Dagsektir fela það í sér að lagt er á foreldrið sem tálmar umgengni að greiða tiltekna fjárhæð fyrir hvern dag sem líður frá því að sýslumaður úrskurðar þær og þar til hætt er að hindra umgengni.  Dagsektir eru ekki refsing heldur aðeins tæki til að þvinga fram umgengni.  Þess vegna falla þær niður ef umgengni fer fram því þá hafa þær náð tilgangi sínum.  Samkvæmt barnalögum geta fjárhæðir numið allt að 30.000 kr. á dag.

Ef foreldri sem barn býr hjá heldur áfram að hindra umgengni þrátt fyrir dagsektir getur dómari ákveðið að umgengni verði komið á með þeim hætti að barn sé tekið úr umsjá foreldrisins sem það býr hjá og fært umgengnisforeldrinu.  Ef til þessa kemur skal barnaverndarnefnd vera viðstödd og aðstoða barn.  Ef þörf er lögregluaðstoðar skulu lögreglumenn vera óeinkennisklæddir. Um þvingunarúrræði er fjallað í 48.- 50.gr. barnalaga nr. 76/2003: 

48. gr. Dagsektir til að koma á umgengni.
Umgengni við barn samkvæmt úrskurði, dómi, dómsátt foreldra eða samningi þeirra, staðfestum af sýslumanni, verður þvinguð fram með dagsektum tálmi sá sem hefur forsjá barns hinu foreldrinu eða öðrum sem eiga umgengnisrétt við barnið að neyta hans.
Sýslumaður getur, að kröfu þess sem rétt á til umgengni við barn skv. 1. mgr., skyldað þann sem með forsjá barnsins fer til að láta af tálmunum að viðlögðum dagsektum allt að 30.000 kr. fyrir hvern dag. Dagsektir verða ekki lagðar á fyrir lengra tímabil en 100 daga í senn. Dagsektir verða ekki lagðar á fyrr en að liðnum kærufresti skv. 78. gr. eða að gengnum úrskurði dómsmálaráðuneytis hafi úrskurður sýslumanns um umgengni verið kærður. Hafi umgengni verið ákveðin með héraðsdómi verða dagsektir ekki lagðar á fyrr en að liðnum áfrýjunarfresti eða að gengnum dómi Hæstaréttar.
Sýslumaður getur, að kröfu þess sem rétt á til umgengni við barn skv. 1. mgr., úrskurðað að dagsektir falli ekki niður fyrr en látið hafi verið af tálmunum og að umgengni hafi farið þrisvar fram undir eftirliti fulltrúa barnaverndarnefndar í samræmi við gildandi skipan á umgengni.
Við rannsókn máls getur sýslumaður óskað liðsinnis barnaverndarnefndar eða sérstaklega tilnefnds umsjónarmanns í sambandi við framkvæmd umgengnisréttarins. Sýslumaður getur frestað því í allt að sex vikur að taka afstöðu til kröfu um dagsektir ef sérstaklega stendur á. Um meðferð þessara mála fer að öðru leyti samkvæmt ákvæðum XI. kafla.
Dagsektir skulu ákveðnar með úrskurði og falla á fyrir hvern dag sem líður frá uppkvaðningu hans þar til látið er af tálmunum.
Áfallnar dagsektir falla niður þegar sýslumaður telur að látið hafi verið af tálmunum.
Dagsektarkrafa fyrnist á einu ári. Fyrningarfrestur telst frá uppkvaðningu úrskurðar.

49. gr. Fjárnám fyrir dagsektum.
Gera má fjárnám fyrir dagsektum samkvæmt kröfu þess sem tálmað er að njóta umgengnisréttar og renna þær í ríkissjóð. Ekki skal greiða gjald í ríkissjóð vegna kröfu samkvæmt þessari grein.

50. gr. Umgengni komið á með aðför.
Tálmi forsjármaður umgengni þrátt fyrir úrskurð um dagsektir og fjárnám fyrir þeim getur héraðsdómari, að kröfu þess sem rétt á til umgengni við barn, heimilað að henni verði komið á með aðfarargerð. Um meðferð máls og framkvæmd aðfarar gilda ákvæði 45. gr.

Talsverðar umræður hafa verið um þvingunarúrræði gagnvart foreldri sem ekki rækir umgengnisskyldur sínar við barn.  Það að foreldri neiti að umgangast barn sitt hefur mikil áhrif á barnið og getur markað það fyrir lífstíð en þó hefur ekki verið talið rétt að kveða á um þvingunarúrræði í lögum við þessar aðstæður.  Slík þvinguð umgengni foreldris og barns, sem foreldrið hefur ekki áhuga á, er almennt ekki talin möguleg og ekki holl barninu.

Umgengni annarra en foreldra
Í 3. mgr. 47. gr. barnalaga nr. 76/2003 er kveðið á um umgengni annarra en foreldra við barn.  Þar segir að ef annað foreldrið er látið eða bæði, eða foreldri er ókleift að rækja umgengnisskyldur sínar við barn, þá geti nánir vandamenn þess foreldris krafist úrskurðar sýslumanns um umgengni þeirra við barn.  Slíkur úrskurður getur síðan verið grundvöllur fyrir álagningu dagsekta eða beinni aðfarargerð, sbr. umfjöllun hér að framan.

Þegar litið er til þess hverjir teljist til náinna vandamanna samkvæmt ákvæðinu mundi einkum horft til afa og ömmu barns en aðrir ættingjar og venslamenn geta líka komið til greina.  Ákvæðið á við ef annað foreldra barns er látið, eða bæði, en einnig ef foreldri er ókleift að rækja umgengnisskyldur sínar, t.d. vegna vanhæfni eða langvarandi dvalar erlendis.  Það að foreldri sem býr erlendis hafi síma- og/eða bréfasamband við barn leiðir ekki sjálfkrafa til þess að ekki komi til álita að ákveða umgengni þess við t.d. afa og ömmu. Verður að koma til mat á hagsmunum barnsins áður en ákveðið er hvort umgengni afa og ömmu, eftir atvikum annarra, kemur til greina þegar svo stendur á.

Í athugasemdum með frumvarpi til barnalaga er lögð áhersla á að ákvæði um umgengni barns og foreldra annars vegar og umgengni barns og náinna vandamanna hins vegar horfa ólíkt við.  Í fyrra tilvikinu á barn rétt á umgengni við foreldri og foreldri rétt á umgengni við barn sitt, auk þess sem því ber skylda til að rækja umgengnina. Nálgast má viðfangsefnið með því að segja að umgengni barns og foreldris skuli njóta við nema sýnt sé fram á að það sé barni fyrir bestu að hennar njóti ekki við eða hún sé takmörkuð.  Þegar vandamenn barns eiga í hlut er ekki um að ræða að viðkomandi eigi sjálfstæðan rétt á umgengni við barn samkvæmt framansögðu heldur hitt að viðkomandi geti krafist ákvörðunar um umgengni með hliðsjón af og háð því hvað barninu kemur best þegar svo stendur á að foreldri getur ekki rækt umgengni eða umgengni foreldris og barns er takmörkuð.

Fyrirhugaður flutningur barns úr landi
Í 51. gr. barnalaga nr. 76/2003 er kveðið á um að forsjárforeldri megi ekki flytjast með barn úr landi nema að því foreldri sem á umgengnisrétt hafi sannanlega verið tilkynnt um fyrirhugaðan brottflutning með minnst 30 daga fyrirvara.  Við þessar aðstæður getur þurft að endurskoða umgengnina og ef foreldrarnir geta ekki komist að samkomulagi um nýja skipan hennar má bera málið undir sýslumann sem úrskurðar í málinu sem fyrst.  Ef foreldrar fara sameiginlega með forsjá barns er öðru foreldrinu óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins sbr. 28. gr. barnalaganna. 

Upplýsingar um barn
Það foreldri sem ekki hefur forsjá barns á rétt á að fá upplýsingar um barnið frá hinu foreldrinu eða nánar greindum stofnunum, stjórnvöldum eða sérfræðingum. Þessi regla kemur fram í 52. gr. barnalaga nr. 76/2003:

52. gr. Réttur til upplýsinga um barn.
 Það foreldri sem ekki hefur forsjá barns á rétt á að fá frá hinu upplýsingar um hagi þess, þar á meðal varðandi heilsufar þess, þroska, dvöl á leikskóla, skólagöngu, áhugamál og félagsleg tengsl.
 Það foreldri sem ekki hefur forsjá barns á rétt á að fá upplýsingar um barnið frá leikskólum, skólum, sjúkrahúsum, heilsugæslu- og félagsmálastofnunum, félagsmálanefndum, barnaverndarnefndum og lögreglu. Réttur samkvæmt þessari málsgrein felur ekki í sér heimild til að fá upplýsingar um hagi forsjárforeldris.
 Stofnunum og stjórnvöldum, sem nefnd eru í 2. mgr., er þó heimilt að synja um upplýsingar ef hagsmunir foreldris af því að notfæra sér þær þykja eiga að víkja fyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum, þar á meðal ef telja verður að upplýsingagjöf sé skaðleg fyrir barn.
 Skjóta má synjun um upplýsingar um barn skv. 3. mgr. til sýslumanns innan tveggja mánaða frá því að foreldri var tilkynnt um ákvörðunina. Ákvörðun sýslumanns samkvæmt þessari málsgrein verður ekki kærð til dómsmálaráðuneytis.
 Þegar sérstaklega stendur á getur sýslumaður ákveðið að ósk forsjárforeldris að svipta hitt foreldrið heimild til að fá upplýsingar skv. 2. mgr. Um kæru slíkrar ákvörðunar sýslumanns fer skv. 78. gr.

Ákvæðið á ekki við um sameiginlega forsjá þótt barn dveljist aðeins hjá öðru foreldri um hríð, enda skera forsjárreglur þá úr um aðgang að þessum upplýsingum.  Ákvæðið miðast við það að forsjárlausa foreldrið óski eftir upplýsingunum og er ekki gert ráð fyrir að forsjárforeldri eigi frumkvæði að því að skýra hinu frá högum barns.  Slík skylda getur þó hvílt á foreldri í skjóli almennra reglna um forsjá og foreldraábyrgð, t.d. ef barn verður sjúkt eða lendir í slysi, er sakað um refsivert brot eða hverfur. Samkvæmt skýringum í greinargerð með ákvæðinu er aðeins átt við munnlegar upplýsingar en ekki bréfleg gögn eða ljósrit af þeim.

Í 2. mgr. ákvæðisins eru taldar upp nokkrar stofnanir, stjórnvöld og sérfræðingar á sviði heilsugæslu og félagsmála sem skulu veita forsjárlausa foreldrinu upplýsingar um barn, en þessi talning er ekki tæmandi.  Þá er ákvæðið ekki einskorðað við opinberar stofnanir eða stjórnvöld, læknar eða tannlæknar sem reka eigin stofur falla t.d. hér undir, svo og barnaheimili eða skólar sem reknir eru af öðrum en hinu opinbera.  Um barnaheimili skiptir ekki máli hvort það sé starfrækt allan ársins hring eða  t.d. aðeins á sumrin.  Ungmennafélög og klúbbar, s.s. íþróttafélög og skátafélög falla utan marka þessa ákvæðis.   Í ákvæðinu kemur ekki fram hvaða starfsmenn á stofnun skuli veita umbeðnar upplýsingar.  Það fer eftir reglum sem um stofnunina gilda.  Eðlilegast er t.d. að leikskólastjóri gefi upplýsingarnar eða forstöðumaður deildar sem barn dvelst á.  Heppilegast er að forstöðumaður sjúkradeildar (yfirlæknir, yfirhjúkrunarfræðingur) fjalli um mál eða a.m.k. sé samráð haft við hann í öllum vafatilvikum.  Hliðstæðar athugasemdir eiga við um aðrar stofnanir og starfsmenn.

Réttur forsjárlauss foreldris til að fá upplýsingar um barn sitt felur ekki í sér heimild til að fá upplýsingar um hagi forsjárforeldris.  Það leiðir beinlínis af tilganginum með ákvæðinu sem er að greiða fyrir vitneskju um hagi barns.

Fái forsjárlaust foreldri ekki þær upplýsingar sem það telur sig eiga rétt á getur það skotið málinu til sýslumanns og óskað eftir úrskurði hans.  Þetta verður að gerast innan tveggja mánaða frá því ákvörðun um synjun var kynnt forsjárlausa foreldrinu.  Samkvæmt 5. mgr. ákvæðisins getur sýslumaður að ósk forsjárforeldris svipt hitt foreldrið almennum rétti til að fá upplýsingar um hagi barns.  Ákvæðið, sem sett er til verndar forsjárforeldri og barninu, á við ef um bersýnilega misnotkun er að ræða.  Getur hún falist í því að foreldrið, sem í hlut á, spyrji í þaula um hagi barnsins og baki heimilinu veruleg óþægindi sem bitni oft á barninu.  Enn fremur má vera að misfarið sé með upplýsingar og þær notaðar í annarlegum eða andfélagslegum tilgangi. Oftast mundi þetta vera þáttur í miklum fjölskylduerjum þar sem heimilisfriði er stefnt í voða.  Ákvörðun sýslumanns er kæranleg til dómsmálaráðuneytisins skv. 74. gr. barnalaga.  Ef úrskurður gengur um sviptingu réttar til að fá upplýsingar skv. 4. mgr. þarf að koma fræðslu um hann á framfæri við stofnanir þær, stjórnvöld eða sérfræðinga er greinir í 2. mgr. eftir því sem tök eru á, t.d. við barnaheimili þar sem barn dvelst eða skóla sem barn gengur í.  Að jafnaði hvílir tilkynningarskylda um úrskurði sýslumanns á forsjárforeldrinu en tilkynning gæti þó komið í hlut sýslumanns að ósk forsjárforeldris ef sérstaklega stendur á.

Réttur barna til að tjá sig
Í barnalögum er lögð rík áhersla á að hlustað sé eftir skoðunum barnanna sjálfra.  Þetta á við í samskiptum foreldra og barna almennt og ekki síður þegar kemur að því að úrskurða um mál sem snerta börnin, hvort sem er í tengslum við forsjá eða umgengni.  Samráðsrétturinn hefur verið styrktur í sessi á síðustu árum og hefur umboðsmaður barna lagt höfuðáherslu á þann rétt barna að fá að tjá sig um mál sem þau snerta og að tekið skuli tillit til skoðana þeirra í samræmi við þroska. Þessi mikilvægu réttindi barnanna til að hafa áhrif á mikilvægar ákvarðanir um líf sitt er tryggður í 12. gr. Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem segir: 

Aðildarríki skulu tryggja barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða, og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska.
Vegna þessa skal barni einkum veitt tækifæri til að tjá sig við hverja þá málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi sem barnið varðar, annaðhvort beint eða fyrir milligöngu talsmanns eða viðeigandi stofnunar, á þann hátt sem samræmist reglum í lögum um málsmeðferð.

Í 6. mgr. 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 er kveðið á um skyldu foreldra til að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Þá segir í nefndri grein að afstaða barns skuli fá aukið vægi eftir því sem það eldist og þroskast. Í samráðsrétti felst annars vegar að foreldrum ber að hafa barnið með í ráðum þegar ákvarðanir eru teknar í persónulegum málum þess. Hins vegar felst í samráðsréttinum viðurkenning þess að barn eigi rétt til að hafa eigin skoðanir, rétt til að láta þær í ljós og rétt til að foreldrar hlusti á þær.

Þegar kemur að því að stjórnvöld úrskurði um forsjá eða umgengni er lögð áhersla á að hlusta eftir skoðunum barnanna sjálfra. Um þetta er fjallað í 43. gr. laganna sem er svohljóðandi:

43. gr. Réttur barns til að tjá sig um mál o.fl.
Veita skal barni, sem náð hefur nægilegum þroska, kost á að tjá sig um mál nema telja megi að slíkt geti haft skaðleg áhrif á barnið eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Dómari getur falið sérfróðum manni að kynna sér viðhorf barnsins og gefa skýrslu um það samkvæmt ákvæðum 42. gr. Þegar sérfróður maður hefur ekki verið dómkvaddur getur dómari falið sérfræðingi að kynna sér viðhorf barns og gefa skýrslu um það.
Dómari getur ákveðið að öðrum málsaðila eða báðum sé óheimilt að vera viðstaddur er hann kannar viðhorf barns. Sérfróður maður, sem dómari hefur falið að kanna viðhorf barns, hefur sömu heimildir.
Kynna skal aðilum hvað fram hafi komið um afstöðu barns. Ef aðilum er ekki veittur aðgangur að skýrslu um afstöðu barns skal bókað um það hvaða upplýsingar þeim voru veittar.
Ef þörf er á skal dómari tilkynna til barnaverndarnefndar um aðstæður barns. Ber barnaverndarnefnd að taka málið til meðferðar á grundvelli ákvæða barnaverndarlaga og beita viðeigandi úrræðum til stuðnings barni þegar það á við.

Í ákvæðinu er ekki miðað við ákveðinn aldur barnsins, heldur skal meta þroska þess í hverju og einu tilfelli.

Framfærsla barna
Foreldrum ber að framfæra barn sitt og skal framfærslan miðast við hagi foreldra og þarfir barns. Ákvæði um framfærslu barna eru í IX. kafla barnalaga nr. 76/2003.  Með skyldu til framfærslu er átt við að foreldrum sé skylt að tryggja efnalega velferð barns, fæða það og klæða og sjá því fyrir húsnæði.  Einnig falla innan framfærsluskyldu framlög sem nauðsynleg teljast vegna menntunar barns og eðlilegrar þátttöku þess í menningar- og félagslífi, eftir því sem aðstæður leyfa.  Stjúpforeldri og sambúðarforeldri ber líka skylda til að framfæra barn maka síns en sú framfærsluskylda er aðeins virk meðan hjúskapur eða sambúð við foreldri barns varir og einungis ef viðkomandi fer með forsjá barnsins ásamt foreldri þess.  Stjúp- eða sambúðarforeldri getur aldrei orðið meðlagsskylt með barni maka síns.

Framfærsluskyldu foreldra lýkur þegar barn verður 18 ára.  Ef barn giftist áður en það verður 18 ára fellur framfærsluskyldan þó niður nema sýslumaður ákveði að hún skuli haldast til 18 ára aldurs.

Meðlag
Sá sem stendur straum af framfærslu barns getur krafist meðlags en viðkomandi verður að fara með forsjá þess eða barnið að búa hjá honum með lögmætum hætti.  Barnið sjálft getur ekki farið fram á að sér verði greitt meðlag.  Meðlagið tilheyrir þó barninu en það er sá sem annast framfærslu þess sem tekur við meðlagsgreiðslunum og notar til framfærslu barnsins.

Foreldrar verða að ákveða meðlagsgreiðslur við skilnað, slit skráðrar sambúðar og þegar breytingar á forsjá eru gerðar.  Þetta á við hvort sem forsjá er sameiginleg eða í höndum annars foreldris.  Ef foreldrar semja um meðlagsgreiðslur er nauðsynlegt að sýslumaður staðfesti samninginn svo að hann öðlist gildi.  Ef ekki næst samkomulag um meðlagið úrskurðar sýslumaður um skyldu foreldris til greiðslu meðlags.  Ef foreldrar eru með sameiginlega forsjá getur það foreldri sem barnið á lögheimili hjá (og barnið býr að jafnaði hjá) krafist þess að hinu foreldrinu verði gert að greiða meðlag.

Í lögum um almannatryggingar er mælt fyrir um fjárhæð barnalífeyris og er einfalt meðlag sama upphæð.  Barnalífeyrir er greiddur móður þegar ekki hefur tekist að feðra barn og koma þær greiðslur úr ríkissjóði.  Einfalt meðlag er sama upphæð og barnalífeyrir á hverjum tíma. Foreldrar mega ekki semja um lægri upphæð en sem nemur upphæð barnalífeyris á hverjum tíma. Þá má sýslumaður aldrei úrskurða um lægra meðlag en sem nemur einföldu meðlagi.

Foreldrar geta samið um hærra meðlag en einfalt og einnig getur sýslumaður, að kröfu forsjárforeldris, úrskurðað um aukið meðlag.  Það þýðir að lagt er fyrir forsjárlausa foreldrið að greiða hærri fjárhæð til framfærslu barns síns en nemur einföldu meðlagi.   Ef gerð er krafa um aukið meðlag á að ákveða fjárhæð meðlagsins með hliðsjón af þörfum barnsins og fjárhagsstöðu og öðrum högum beggja foreldra, þar á meðal aflahæfi þeirra.  Þannig er t.d. tekið tillit til þess ef meðlagsgreiðandi hefur fyrir öðrum eigin börnum að sjá.  Á hinn bóginn er almennt ekki tekið sérstakt tillit til þess ef meðlagsgreiðandi hefur á heimili sínu stjúpbörn enda er greitt meðlag með þeim af foreldri þeirra.  Þá hafa eignir og skuldir meðlagsgreiðanda venjulega lítil áhrif við ákvörðun meðlagsfjárhæðar en slíkt kemur helst til álita ef eignir eða skuldir eru verulega umfram það sem venjulegt getur talist eða ef til óhjákvæmilegra skulda hefur verið stofnað.  Þá er líka litið til aðstæðna barnsins sjálfs og þess foreldris sem það býr hjá og geta t.d. aukin útgjöld vegna sérþarfa eða veikinda barns eða skert aflahæfi foreldris, t.d. vegna umönnunar barns, skipt máli við ákvörðun meðlagsfjárhæðar.

Sérstök framlög
Samkvæmt 60. gr. barnalaga nr. 76/2003 getur sýslumaður úrskurðað þann sem er meðlagsskyldur til að greiða sérstakt framlag vegna útgjalda við ýmis tilefni. Nokkur dæmi eru talin upp í ákvæðinu en sú upptalning er ekki tæmandi. Þessi sérstöku framlög koma til viðbótar meðlagsgreiðslum en alls ekki í þeirra stað.

60. gr. Úrskurður vegna sérstakra útgjalda.
Heimilt er að úrskurða þann sem meðlagsskyldur er til að inna af hendi sérstakt framlag vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóms, greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni.
Framlag skv. 1. mgr. verður því aðeins úrskurðað að krafa um það sé uppi höfð við sýslumann innan þriggja mánaða frá því að svara varð til útgjalda nema eðlileg ástæða hafi verið til að bíða með slíka kröfu.
Dómsmálaráðuneytið gefur út leiðbeiningar um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög samkvæmt þessari grein.

Sérstakt tilefni, sem ekki er nefnt í ákvæðinu en gæti fallið hér undir er t.d. kostnaður vegna sérkennslu vegna námserfiðleika barns.  Sýslumaður metur í hverju tilfelli hvort útgjöld verði talin falla undir ákvæðið.  Forsjárforeldri verður að gera kröfu um greiðslu vegna sérstakra útgjalda innan þriggja mánaða frá því að greiðsla fór fram, nema eðlileg ástæða hafi verið til að bíða með hana. Kröfuna skal leggja fyrir sýslumann.

Dómsmálaráðuneytið gefur út leiðbeiningar um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög og er þessar upplýsingar að finna á heimasíðu ráðuneytisins.
 Samkvæmt leiðbeiningum ráðuneytisins frá 27. maí 2005 þykja fjárhæðirnar nú hæfilega ákveðnar á bilinu 40.000 — 52.000 kr. vegna fermingar, 10.000 — 13.000 kr. vegna skírnar og 40.000 — 58.000 kr. vegna greftrunar.  Ekki eru gefnar út leiðbeiningar vegna annarra tilefna.

Menntunarframlag
Almennt lýkur framfærsluskyldu foreldra þegar barn verður 18 ára en þó er heimild í 62. gr. barnalaga til að úrskurða foreldri til að greiða barni sínu framlag til menntunar eða starfsþjálfunar.  Barnið sjálft setur fram kröfu um slíkt framlag og ber það hana upp við sýslumann sem úrskurðar um málið.  Sýslumaður getur úrskurðað foreldri til að greiða barni sínu menntunar- eða starfsþjálfunarframlag þar til barnið nær 20 ára aldri.  Framlagið tilheyrir barninu sjálfu.  Við mat á því hvort menntunarframlag verður úrskurðað eru aðstæður barnsins og foreldris metnar.

61. gr. Lok framfærsluskyldu.
 Framfærsluskyldu lýkur er barn verður 18 ára.
 Skyldu til greiðslu meðlags lýkur fyrir þann tíma ef barn gengur í hjúskap nema sýslumaður ákveði annað.
62. gr. Framlag til menntunar eða starfsþjálfunar.
 Þrátt fyrir ákvæði 61. gr. er heimilt að úrskurða foreldri til að greiða barni sínu framlag til menntunar eða starfsþjálfunar samkvæmt kröfu þess frá 18 ára aldri og allt til þess er það nær 20 ára aldri. Ákvæði 2. málsl. 1. mgr. 57. gr. á hér við að sínu leyti.
 Sýslumaður getur breytt úrskurði skv. 1. mgr. ef rökstudd krafa kemur fram um það, enda sé sýnt fram á að hagir foreldris eða barns hafi breyst.

Stuðningur ríkisins við barnafjölskyldur
Tryggingastofnun ríkisins (TR) sér um eða hefur milligöngu um ýmsar greiðslur vegna barna og ungmenna og sinnir leiðbeiningaþjónustu í tengslum við þessar greiðslur.  Á vefsíðu stofnunarinnar, undir liðnum Foreldrar og börn er að finna ítarlegar upplýsingar um barnalífeyri, fæðingarorlof, meðlag, endurgreiðslur, umönnunargreiðslur og aðrar greiðslur vegna barna.