Áhrif sjónvarps á börn og unglinga:
Getur Jóladraumurinn valdið martröð?

Dr. Guðbjörg Hildur Kolbeins fjölmiðlafræðingur 

Ilminn af jólasteikinni leggur fyrir vit barnanna sem sitja fyrir framan sjónvarpið og horfa á barnaefni sjónvarpsstöðvanna.  Foreldrarnir eru á þönum við að elda, skrúbba og skúra, og skreyta.  Af og til verður þeim litið í átt til barna sinna en veita ef til vill því sem á skjánum er litla athygli þar sem jólabarnaefnið getur varla verið neitt til að hafa áhyggjur af.  Slíkt efni hlýtur jú að vera í  anda jólanna. 

Í fljótu bragði kann að virðast að jólabarnaefnið sé meðal þess besta sem sjónvarpsstöðvarnar bjóða upp á, en hins vegar er það svo að það sem foreldrum finnst vera sárasaklaust jólaævintýri getur haft töluverð áhrif á ómótaðar barnssálir. 

Jóladraumur Charles Dickens um nískupúkann og gamla skrögginn Ebenezer Scrooge er til í ýmsum útgáfum og oft og iðulega sýndur um jólin.  Sú sem þetta ritar minnist þess að hafa séð a.m.k. tvær teiknimyndir byggðar á Jóladraumnum og fræg er gömul kvikmynduð útgáfa með Albert Finney í aðalhlutverki. 

Í sögunni fær Scrooge gamli heimsókn frá þremur draugum.  Síðasti draugurinn er Dauðinn sjálfur.  Dauðinn er oft hafður fremur óhugnanlegur útlits og getur vissulega vakið óhug og hræðslu hjá börnum þó að boðskapur Jóladraumsins sé góður.

Ef börn horfa á sjónvarpsefni sem veldur hræðslu hjá þeim getur hræðslan eða óttinn haft langvarandi afleiðingar.  Stúlka um tvítugt tjáði mér eitt sinn að jólabarnefnið hefði hrætt sig mjög fram eftir aldri. Hún hafi ekki getað horft á það því hún hafi grátið af hræðslu.  Móðir hennar varð yfirleitt að finna eitthvað annað handa henni að gera á aðfangadag til að hafa ofan af fyrir henni.

Erlendar rannsóknir hafa sýnt fram á að foreldrar eru mjög andvaralausir gagnvart hugsanlegum áhrifum sjónvarpsefnis á börn sín, sérstaklega hvað varðar efni sem getur vakið ótta hjá börnunum.  Reyndar er það svo að foreldrar hafa tilhneigingu til að vanmeta hræðslu barna sinna, þeir gera lítið úr hræðslunni eða þeir gera sér einfaldlega ekki grein fyrir að ákveðin atriði geta kallað fram gífurleg hræðsluviðbrögð hjá börnunum.  Börnin sjálf reyna hins vegar oft að láta á engu bera og harka af sér þó að þau gráti innra með sér eða þeim líði mjög illa. 

Vitað er að sjónvarpsefni og kvikmyndir geta vakið ugg í brjóstum ungra sem aldna.  Eftir því sem börn verða eldri verður breyting á því sem hræðir þau, en hins vegar dregur ekki úr hræðslunni.

Fram að átta ára aldri verða börn oft hrædd við dýr, drauga, skrímsli og nornir, og yfirleitt allt sem lítur einkennilega út, og þar á meðal jólasveininn.  Það er mjög erfitt að fullvissa barn á þessum aldri að veran sé meinlaus og muni ekki gera honum/henni neitt mein. 

Frá níu til 12 ára aldurs fara börnin að hafa áhyggjur af hugsanlegum slysum eða meiðslum og láti einhvers nákomins.  Þessu til staðfestingar er hægt að minnast á unga stúlku sem hafði séð mynd um mann sem fékk krabbamein.  Faðir þessarar stúlku reykti og hún var þess fullviss, eftir að hafa séð myndina, að faðir hennar myndi deyja úr krabbameini.  Hún átti á tímabili mjög erfitt með svefn og grét mikið. 

Þó að unglingar láti skrímsli og nornir ekki á sig fá, er ekki laust við að fréttamyndir geti haft mikil áhrif á þá.  Á þessum aldri eru þeir farnir að hugsa dálítið um heimsmálin, og ýmsir heimsviðburðir og jafnvel efnahagsmál eru talin geta valdð ákveðinni hræðslu, þ.e.a.s. það getur vaknað hjá þeim ótti um efnahagskreppu eða jafnvel heimsstyrjöld, eins og gerðist meðal bandarískra unglinga í Persaflóastríðinu á sínum tíma.

En hvaða aðferðum beita börn til að takast á við óttann? Mörg hver leita öryggis í mat, þ.e.a.s. þau fá sér að borða eða drekka.  Þau halda sér í eitthvað eða leita í skjól foreldranna.  Einnig reyna þau einfaldlega að útiloka það sem hræðir þau með því  að halda fyrir augun.

Foreldrar geta hjálpað börnum sínum að komast yfir óttann með því að ræða um sjónvarpsefnið við þau og útskýra t.d. fyrir þeim að um óraunverulega atburði sé að ræða eða að leikarnir séu í gervum.

Þó að sambandið milli sjónvarpsefnis og hræðsluviðbragða barna hafi talsvert verið rannsakað á undanförnum árum, hefur í gegnum tíðina mun sterkara kastljósi verið beint að sambandinu milli ofbeldis í sjónvarpi og kvikmyndum og andfélagslegri hegðun unglinga.

Þann 12. nóvember sl. sýndi Skjár einn bandaríska fréttaskýringaþáttinn 20/20 sem sýndur hafði verið á sjónvarpsstöðinni ABC þann 21. október.  Í þættinum var m.a. fjallað um nýlega skýrslu eftir Jonathan nokkurn Freedman sem er prófessor í sálarfræði við kanadískan háskóla.  Til að gera langa sögu stutta heldur hann því fram að ekkert sé að marka allan þann fjölda rannsókna sem sýna fram á sambandið milli áhorfs á ofbeldi í sjónvarpi og árásarhneigðar eða annarrar andfélagslegrar hegðunar.

Hér á landi hafði árum saman verið vitnað í erlendar rannsóknir á áhrifum sjónvarps á börn og unglinga, og tók höfundur því það verk sér á hendur, sem hluta af doktorsritgerð sinni, að kanna hvort að það væri samband milli áhorfs íslenskra barna og unglinga á ofbeldismyndir í sjónvarpi og árásarhneigðar þeirra og annarrar andfélagslegrar hegðunar.

Áður en fjallað er nánar um niðurstöður þeirrar rannsóknar skal þess getið að að meðaltali horfði úrtakið, sem voru 674 nemendur í 7. - 10. bekk í grunnskólum á höfuðborgarsvæðinu, á sjónvarpið í um 30 tíma á viku.  Rúmlega sex árum áður horfði sami aldurshópur á sjónvarp í um 19 tíma á viku.  Þessi gífurlega aukning í áhorfi, eða sjónvarpsglápi eins og sumir myndu kalla það, er í samræmi við þá þróun sem átti sér stað meðal unglinga í Svíþjóð fyrir nokkrum árum.  Með fjölgun sjónvarpsrása, eykst áhorfið. 

Sænskir sérfræðingar telja að draga muni úr áhorfinu þegar unglingarnir fara að venjast öllum þessum rásafjölda og nýjabrumið er farið af.

Börn og unglingar, jafnt sem fullorðnir, hafa yfirleitt einhverjar ástæður fyrir að horfa á sjónvarpið.  Þessar ástæður geta ýmist verið meðvitaðar eða ómeðvitaðar.  Vitað er t.d. að ef fólk hefur átt slæman dag í vinnunni, er það líklegra til að vilja horfa á eitthvert léttmeti í  sjónvarpinu um kvöldið til að láta sér líða betur.

Ef litið er á af hverju börn og unglingar horfa á ofbeldismyndir í sjónvarpi, kemur t.d. í ljós að stúlkur sem búa við erfiðar heimilisaðstæður og eiga léleg samskipti við foreldra sína sækja í ofbeldisefni til að flýja þann veruleika sem þær búa við, þ.e.a.s. þær horfa á ofbeldismyndir til að flýja rifrildi og skammir á heimilinu, ofbeldisefnið leyfir þeim að gleyma eigin vandamálum og einnig líður þeim vel þegar ,,vondi karlinn" fær makleg málagjöld.  Reyndar er það svo að stúlkur horfa meira á ofbeldisefni eftir því sem þær verða eldri, en svo virðist sem 12 ára strákar horfi jafn mikið á ofbeldismyndir eins og 16 ára strákar.  Piltar horfa mun meira á ofbeldi í sjónvarpi en stúlkur, og hafa margfalt meiri ánægju af slíku efni en stúlkur. 

Heimilisaðstæður skipta einnig miklu hvað varðar þá ánægju sem  börn og unglingar hafa af því að horfa á ofbeldisefni.  Unglingar sem eru beittir ofbeldi heima fyrir eða eru vitni að ofbeldi inni á heimilum sínum, hafa af einhverjum ástæðum meiri ánægju af ofbeldismyndum en aðrir unglingar, þ.e.a.s. þeim finnast ofbeldismyndir skemmtilegar, persónurnar í slíkum myndum vera áhugarverðar, finnst hreinlega skemmtilegt að sjá fólk slást og meiða hvort annað, og ræða um efnið við félaga sína. Á hinn bóginn er það svo að þegar unglingar eiga góð samskipti við foreldra sína, hafa þeir mun minni ánægju af ofbeldismyndum. 

Það er athyglisvert að hlutfall háskólamenntaðs fólks í skólahverfi barnanna hefur marktæk áhrif á hversu mikið þau horfa á ofbeldismyndir í sjónvarpi.  Því hærra sem hlutfall háskólamenntaðra einstaklinga er í skólahverfinu, því minna horfa börnin á ofbeldi í sjónvarpi. 

 En er samband milli áhorfs íslenskra barna og unglinga á ofbeldi í sjónvarpi og árásarhneigðar þeirra?  Svarið er já. 

Vissulega er það svo að börn og unglingar sem koma frá heimilum þar sem ofbeldi ræður ríkjum eru árásarhneigðari en önnur börn, en þegar það er tekið með í reikninginn, svo og kynferði (piltar eru mun árásarhneigðari en stúlkur), stendur eftir að áhorf á ofbeldi í sjónvarpi skýrir u.þ.b. 2% af  árásarhneigð íslenskra barna og unglinga og 5% af skemmdarfýsn þeirra.   Þessar niðurstöður eru í fullu samræmi við margar erlendar rannsóknir og ber því að taka fullyrðingum Jonathans Freedmans, um að ekkert samband sé á milli áhorfs á ofbeldi og árásarhneigðar, með varúð. 

Þegar höfð eru í huga þau áhrif sem sjónvarpsefni getur haft á börn og unglinga, hvort sem efnið veldur hræðslu hjá börnunum eða ýtir undir árásarhneigð þeirra, er ljóst að foreldrar verða að vera á varðbergi gagnvart þessum áhrifum.  Ef vilji er fyrir hendi, er ýmislegt sem foreldrar geta gert til að stemmu stigu við áhrifum sjónvarpsins.

Á heimasíðu Félags bandarískra barnalækna má m.a. finna eftirfarandi ráð til foreldra:

1.  Takmarkið sjónvarpsáhorf barna ykkar við einn til tvo tíma á dag. 
Það er engu barni hollt að sitja nánast hreyfingarlaust allan daginn fyrir framan sjónvarpið.  Sýnt hefur verið fram á að börn sem horfa mikið á sjónvarp eru þyngri en önnur börn.  Hins vegar má segja að svo framarlega sem sjónvarpsáhorfi barna sé stillt í hóf, skipti mestu á hvað börnin eru að horfa en ekki endilega hversu mikið þau horfa. 

2.  Hjálpaðu barninu að skipuleggja áhorfið, þ.e.a.s. farðu í gegnum sjónvarpsdagskrána með barninu og kenndu því að velja og hafna. 
Þetta er mjög mikilvægt atriði því að börn sem eru virk í því að velja það sjónvarpsefni sem þau horfa á eru síður líkleg til að verða fyrir óæskilegum áhrifum af sjónvarpsefninu. 

3.  Fylgstu með því  á hvað barnið er að horfa og horfðu á sjónvarpið með barninu.
Af einhverjum ástæðum er mun meira fylgst með sjónvarpsnotkun stúlkna en pilta og meira um að stúlkum sé bannað að horfa á ákveðið efni þó að full ástæða sé til að hafa einnig eftirlit með á hvað piltar eru að horfa. 

4.  Leyfðu ekki barninu að hafa sjónvarpstæki inni í svefnherbergi hjá sér.  
 Í byrjun árs 1998 voru 42,5% íslenskra barna og unglinga á aldrinum 12 til 16 ára með eigið sjónvarpstæki inni í svefnherbergi hjá sér.  Viðbúið er að þetta hlutfall sé eitthvað hærra nú.  Liggur í augum uppi að foreldrar eiga erfiðara með að fylgjast með sjónvarpsnotkun barna sinna þegar sú notkun fer fram bakvið lokaðar svefnherbergisdyr.

5.  Vertu fyrirmynd.
Sterk tengsl eru á milli þess á hvað foreldrar horfa, og hversu mikið þeir horfa á sjónvarp, og á hvað börnin horfa.  Börn hafa tilhneigingu til að horfa á sama sjónvarpsefni og foreldrarnir.  Því hefur jafnvel verið haldið fram að sjónvarpsáhorf sé arfgengt.  Einnig hafa rannsóknir, m.a. íslenskar rannsóknir, sýnt fram á að tengsl eru á milli menntunar foreldra og hversu mikið börn þeirra horfa á sjónvarp.  Börn háskólamenntaðra foreldra horfa minna á sjónvarp en börn annarra. 

6.  Hvetjið börnin til að lesa.   
Lestur eykur orðaforða og hugmyndaflug barna. 

Að lokum má geta þess að almenn dagleg samskipti foreldra við börn sín hefur áhrif á sjónvarpsnotkun barnanna og þau áhrif sem sjónvarpið hefur á þau.  Þegar foreldrar sýna börnum sínum ást og umhyggju, fylgjast með ferðum þeirra, þekkja vinahóp barna sinna, og þegar börnin geta leitað til foreldra sinna með það sem á þeim hvílir hverju sinni, eru þau mun síður líkleg til að horfa á ofbeldisefni eða hafa ánægju af slíku efni, og þar af leiðandi dregur úr líkum á að sjónvarpið hafi skaðleg áhrif á börnin.

Birt með leyfi höfundar.